ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ — 24 Σεπτεμβρίου 2000: Η αρχή του τέλους για τον Μιλόσεβιτς στη Σερβία

Διαβάστε το αφιέρωμα στο iAnatropi.gr

Σαν σήμερα, στις 24 Σεπτεμβρίου 2000, οι κάλπες άνοιγαν στη Γιουγκοσλαβία για μια εκλογική αναμέτρηση που έμελλε να αποτελέσει την αρχή του τέλους για τον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς. Λίγες ημέρες αργότερα, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι θα πλημμύριζαν το Βελιγράδι και ένα καθεστώς που για χρόνια έμοιαζε ακλόνητο θα κατέρρεε.

Η χώρα έβγαινε από μια δραματική δεκαετία. Πόλεμοι, διεθνής απομόνωση, οικονομική κατάρρευση και αυταρχισμός είχαν σημαδέψει τη Σερβία της δεκαετίας του 1990. Ο Μιλόσεβιτς εξακολουθούσε να διαθέτει ισχυρή επιρροή στον κρατικό μηχανισμό, στα μέσα ενημέρωσης και στις δυνάμεις ασφαλείας.

Απέναντί του είχε πλέον συγκροτηθεί η Δημοκρατική Αντιπολίτευση της Σερβίας (DOS), ένας ευρύς συνασπισμός κομμάτων που κατέβηκε στις εκλογές με υποψήφιο τον Βόισλαβ Κοστούνιτσα.

Στον δρόμο, όμως, είχε εμφανιστεί ήδη μια διαφορετική δύναμη.

Ήταν το Otpor! – «Αντίσταση», ένα κίνημα που είχε γεννηθεί στους φοιτητικούς κύκλους και είχε μετατρέψει μια μαύρη σφιγμένη γροθιά σε ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα πολιτικά σύμβολα της εποχής.

Η 24η Σεπτεμβρίου και η αμφισβήτηση του αποτελέσματος

Οι εκλογές της 24ης Σεπτεμβρίου 2000 εξελίχθηκαν σε πολιτικό σεισμό.

Η αντιπολίτευση υποστήριξε ότι ο Κοστούνιτσα είχε συγκεντρώσει την απαιτούμενη πλειοψηφία από τον πρώτο γύρο. Η ομοσπονδιακή εκλογική επιτροπή ανακοίνωσε διαφορετικό αποτέλεσμα, σύμφωνα με το οποίο ο υποψήφιος της αντιπολίτευσης βρισκόταν κάτω από το 50%, και προκήρυξε δεύτερο γύρο.

Η αντιπολίτευση αρνήθηκε να τον αποδεχθεί.

Από εκείνη τη στιγμή, η εκλογική αντιπαράθεση μετατράπηκε σε μαζική πολιτική ανυπακοή.

Στις 29 Σεπτεμβρίου μπήκαν στην κινητοποίηση οι ανθρακωρύχοι της Kolubara, ενός από τα σημαντικότερα ενεργειακά κέντρα της χώρας. Η απεργία τους είχε ιδιαίτερο συμβολικό και πρακτικό βάρος. Όταν οι αρχές επιχείρησαν να ασκήσουν πίεση στους απεργούς, πολίτες έσπευσαν στην περιοχή για να τους υποστηρίξουν.

Η διαμαρτυρία είχε πλέον ξεφύγει από τα πανεπιστήμια και τις συγκεντρώσεις της αντιπολίτευσης.

Εργάτες, μαθητές, επαγγελματίες και κάτοικοι πόλεων της σερβικής περιφέρειας άρχισαν να συμμετέχουν στις κινητοποιήσεις.

Τις επόμενες ημέρες η χώρα άρχισε να παραλύει. Δρόμοι αποκλείστηκαν, εργοστάσια σταμάτησαν να λειτουργούν και σχολεία έκλεισαν.

Η τελική αναμέτρηση πλησίαζε.

5 Οκτωβρίου 2000: Η «Επανάσταση της Μπουλντόζας»

Το πρωί της 5ης Οκτωβρίου, αυτοκινητοπομπές από διαφορετικές περιοχές της Σερβίας άρχισαν να κινούνται προς το Βελιγράδι.

Λεωφορεία, αυτοκίνητα, φορτηγά και τρακτέρ μετέφεραν χιλιάδες διαδηλωτές στην πρωτεύουσα. Αστυνομικά μπλόκα παραμερίστηκαν, ενώ μια μπουλντόζα που χρησιμοποιήθηκε μέσα στις ταραχώδεις εκείνες ώρες έμελλε να χαρίσει στην εξέγερση την ονομασία με την οποία έμεινε στην Ιστορία:

«Επανάσταση της Μπουλντόζας».

Εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες συγκεντρώθηκαν στο κέντρο του Βελιγραδίου. Διαδηλωτές εισήλθαν στο κτίριο του Ομοσπονδιακού Κοινοβουλίου και στην κρατική τηλεόραση. Σημειώθηκαν επεισόδια, χρησιμοποιήθηκαν δακρυγόνα και ξέσπασε φωτιά στο Κοινοβούλιο.

Το καθοριστικό στοιχείο, όμως, ήταν άλλο: οι δυνάμεις ασφαλείας δεν προχώρησαν σε γενικευμένη καταστολή ικανή να ανακόψει το πλήθος.

Η εξουσία του Μιλόσεβιτς κατέρρεε μπροστά στις κάμερες.

Στις 6 Οκτωβρίου 2000, ο Μιλόσεβιτς αναγνώρισε την ήττα του. Την επομένη, ο Κοστούνιτσα ορκίστηκε πρόεδρος.

Μια ολόκληρη πολιτική εποχή είχε τελειώσει.

Otpor: Η γροθιά, το «Gotov je!» και το χιούμορ απέναντι στον φόβο

Πίσω από τη μεγάλη κινητοποίηση υπήρχε μια μακρόχρονη προετοιμασία.

Το Otpor δεν λειτουργούσε ως συμβατικό πολιτικό κόμμα και δεν επιδίωκε να καταλάβει το ίδιο την εξουσία. Επένδυσε στην αποκεντρωμένη οργάνωση, στη μαζική συμμετοχή, στη μη βίαιη δράση και κυρίως σε μια εξαιρετικά αναγνωρίσιμη πολιτική επικοινωνία.

Το σύμβολό του ήταν απλό: μια μαύρη σφιγμένη γροθιά.

Τυπωνόταν σε αφίσες και μπλουζάκια, εμφανιζόταν σε αυτοκόλλητα και ζωγραφιζόταν στους τοίχους. Μέσα σε λίγους μήνες είχε μετατραπεί σε οπτικό σήμα της αντίστασης.

Το ίδιο συνέβη με δύο λέξεις:

«Gotov je!» – «Τελείωσε!»

Το σύνθημα εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη Σερβία. Η επικοινωνιακή του δύναμη βρισκόταν ακριβώς στην απλότητά του. Δεν επιχειρούσε να εξηγήσει ένα πολιτικό πρόγραμμα. Μετέδιδε την πεποίθηση ότι η εποχή Μιλόσεβιτς πλησίαζε στο τέλος της.

Το Otpor χρησιμοποίησε συστηματικά και το χιούμορ ως μορφή πολιτικής αντίστασης.

Χαρακτηριστική έμεινε η δράση με ένα μεταλλικό βαρέλι πάνω στο οποίο υπήρχε η εικόνα του Μιλόσεβιτς. Οι περαστικοί μπορούσαν να ρίξουν ένα δηνάριο και να χτυπήσουν το βαρέλι με ένα ρόπαλο.

Όταν εμφανίστηκε η αστυνομία, οι ακτιβιστές απομακρύνθηκαν. Οι αστυνομικοί κατέσχεσαν το βαρέλι.

Η απάντηση του Otpor ήταν άμεση και σαρκαστική:

η αστυνομία είχε «συλλάβει το βαρέλι».

Το περιστατικό έγινε χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας στρατηγικής με την οποία οι ακτιβιστές επιχειρούσαν να φέρουν την εξουσία μπροστά σε ένα επικοινωνιακό αδιέξοδο: είτε θα ανεχόταν τη δημόσια γελοιοποίησή της είτε, αντιδρώντας κατασταλτικά, θα την έκανε ακόμη περισσότερο ορατή.

Ανάλογες δράσεις οργανώνονταν σε ολόκληρη τη χώρα. Στα γενέθλια του Μιλόσεβιτς, ακτιβιστές παρουσίαζαν σατιρικά «δώρα», από ρούχα φυλακής μέχρι εισιτήρια για τη Χάγη.

Η διαμαρτυρία αποκτούσε έτσι μια διαφορετική μορφή. Ο φόβος επιχειρούνταν να αντικατασταθεί από το γέλιο και η παθητικότητα από τη συμμετοχή.

Η πτώση του Μιλόσεβιτς δεν ήταν έργο ενός κινήματος

Το Otpor αποτέλεσε σημαντικό κομμάτι της ανατροπής, αλλά δεν έριξε μόνο του τον Μιλόσεβιτς.

Καθοριστικό ρόλο είχαν η ενοποίηση της κατακερματισμένης αντιπολίτευσης, οι απεργίες, οι ανεξάρτητοι δημοσιογράφοι, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, οι τοπικές κινητοποιήσεις και, στις κρίσιμες ώρες, η στάση τμημάτων του κρατικού μηχανισμού και των δυνάμεων ασφαλείας.

Το Otpor συνέβαλε κυρίως σε κάτι λιγότερο θεαματικό αλλά εξαιρετικά σημαντικό: στη σταδιακή διάβρωση του φόβου.

Η 5η Οκτωβρίου δεν εμφανίστηκε ξαφνικά.

Είχε προετοιμαστεί επί μήνες μέσα από μικρές κινητοποιήσεις, αφίσες, αυτοκόλλητα, συναυλίες, απεργίες, σατιρικές δράσεις και ένα αποκεντρωμένο δίκτυο ακτιβιστών που είχε εξαπλωθεί σε δεκάδες πόλεις.

Γι’ αυτό και η 24η Σεπτεμβρίου 2000 έμεινε στην ιστορία ως κάτι περισσότερο από μια ημέρα εκλογών.

Ήταν η ημέρα κατά την οποία άρχισε η τελική πράξη μιας πολιτικής σύγκρουσης που, μόλις έντεκα ημέρες αργότερα, θα έφερνε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στους δρόμους του Βελιγραδίου και θα έκλεινε οριστικά το κεφάλαιο της προεδρίας Μιλόσεβιτς.