17 χρόνια από την τελευταία προοδευτική κυβέρνηση στην Ελλάδα: Σαν σήμερα η εκλογική νίκη του ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου

Στις 4 Οκτωβρίου 2009, το ΠΑΣΟΚ πετύχαινε μία από τις μεγαλύτερες εκλογικές νίκες της Μεταπολίτευσης. Με 43,92% και 160 έδρες, ο Γιώργος Παπανδρέου αναλάμβανε την πρωθυπουργία, ενώ η Νέα Δημοκρατία του Κώστα Καραμανλή υποχωρούσε στο 33,47%.

Δεκαεπτά χρόνια αργότερα, εκείνη η ημέρα παραμένει ορόσημο για την ελληνική Κεντροαριστερά. Ήταν η αφετηρία μιας κυβέρνησης που έμελλε να βρεθεί αντιμέτωπη με τη μεγαλύτερη οικονομική κρίση της Μεταπολίτευσης, αλλά ταυτόχρονα να αφήσει πίσω της ένα μεταρρυθμιστικό αποτύπωμα που εξακολουθεί να είναι παρόν στην καθημερινότητα του πολίτη.

Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ παρέλαβε μια χώρα με εξαιρετικά επιβαρυμένα δημόσια οικονομικά. Το δημόσιο χρέος πλησίαζε τα 300 δισ. ευρώ, ενώ η πραγματική έκταση του δημοσιονομικού ελλείμματος αποδείχθηκε πολύ μεγαλύτερη από τις προηγούμενες εκτιμήσεις. Η κρίση που ακολούθησε σκέπασε σχεδόν ολόκληρη την πολιτική περίοδο 2009-2011 και καθόρισε σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο έμεινε στη συλλογική μνήμη.

Οι πρώτες 100 ημέρες: Η αρχή μιας διαφορετικής αντίληψης για το κράτος

Από τις πρώτες 100 ημέρες, η κυβέρνηση Παπανδρέου επιχείρησε να εισαγάγει μια διαφορετική φιλοσοφία στη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης: περισσότερη διαφάνεια, ηλεκτρονικές υπηρεσίες, δημόσια διαβούλευση και μεγαλύτερη δυνατότητα ελέγχου της εξουσίας από τον πολίτη.

Το OpenGov εισήγαγε στην κυβερνητική πρακτική τις ανοικτές ηλεκτρονικές διαβουλεύσεις για νομοσχέδια και πολιτικές. Για πρώτη φορά σε αυτή την έκταση, ο πολίτης μπορούσε να παρακολουθεί και να συμμετέχει διαδικτυακά στη νομοθετική προετοιμασία πριν ένα σχέδιο νόμου φτάσει στη Βουλή.

Ήταν μια αντίληψη που τότε έμοιαζε πρωτοποριακή για την ελληνική διοίκηση. Σήμερα πολλές από αυτές τις διαδικασίες θεωρούνται αυτονόητο κομμάτι της λειτουργίας του κράτους.

Η «Διαύγεια» που άλλαξε τη σχέση κράτους και πολίτη

Η πλέον εμβληματική μεταρρύθμιση εκείνης της περιόδου ήταν αναμφίβολα η «Διαύγεια». Με τον νόμο 3861/2010 καθιερώθηκε η υποχρεωτική δημοσίευση στο Διαδίκτυο των νόμων και των πράξεων της διοίκησης.

Ο γνωστός πλέον Αριθμός Διαδικτυακής Ανάρτησης – ΑΔΑ μετέτρεψε τη δημοσιότητα των κρατικών αποφάσεων από ευχή σε θεσμική υποχρέωση. Υπουργεία, δημόσιοι οργανισμοί, δήμοι και φορείς υποχρεώθηκαν να αναρτούν τις αποφάσεις τους, δημιουργώντας ένα πρωτόγνωρο για τα ελληνικά δεδομένα επίπεδο δημόσιας πρόσβασης.

Δεκαέξι χρόνια μετά την εφαρμογή της, η «Διαύγεια» παραμένει ενεργή. Κάθε κυβέρνηση που ακολούθησε τη χρησιμοποίησε. Κάθε δημόσιος φορέας εξακολουθεί να λειτουργεί μέσα στο θεσμικό πλαίσιο που εκείνη η μεταρρύθμιση δημιούργησε.

Η ηλεκτρονική συνταγογράφηση πριν από το ψηφιακό κράτος

Στην ίδια περίοδο θεσμοθετήθηκε η ηλεκτρονική συνταγογράφηση, μία από τις σημαντικότερες ψηφιακές τομές στον χώρο της Υγείας.

Μέχρι τότε, ένα τεράστιο τμήμα του συστήματος λειτουργούσε μέσα από χειρόγραφες διαδικασίες. Η ηλεκτρονική καταγραφή των συνταγών δημιούργησε δυνατότητες ελέγχου της φαρμακευτικής δαπάνης, περιορισμού καταχρήσεων και παρακολούθησης των συναλλαγών μεταξύ ασφαλισμένων, γιατρών, φαρμακείων και ασφαλιστικών ταμείων.

Σήμερα η ηλεκτρονική συνταγογράφηση αποτελεί τόσο αυτονόητη υπηρεσία, ώστε είναι εύκολο να ξεχαστεί ότι η θεσμική της αφετηρία βρίσκεται στην κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ της περιόδου 2009-2011.

Το Ψηφιακό Σχολείο και η αλλαγή στην εκπαίδευση

Στην Παιδεία ξεκίνησε η μεγάλη προσπάθεια για το «Ψηφιακό Σχολείο», με στόχο τη δημιουργία ψηφιακού εκπαιδευτικού υλικού, ηλεκτρονικών βιβλίων και διαδικτυακών εργαλείων για μαθητές και εκπαιδευτικούς.

Η λογική ήταν σαφής: το σχολείο δεν μπορούσε να παραμένει αποκομμένο από την τεχνολογική πραγματικότητα της νέας γενιάς. Η ψηφιοποίηση του εκπαιδευτικού υλικού και η σταδιακή δημιουργία ηλεκτρονικών υποδομών αποτέλεσαν μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας εκσυγχρονισμού της δημόσιας εκπαίδευσης.

Πολλά από όσα σήμερα θεωρούνται δεδομένα στην ψηφιακή εκπαιδευτική πραγματικότητα έχουν τη δική τους θεσμική προϊστορία σε εκείνη την περίοδο.

Απογραφή, Ενιαία Αρχή Πληρωμών και ένα κράτος που άρχισε να μετρά τον εαυτό του

Η μεταρρυθμιστική προσπάθεια δεν περιορίστηκε στις υπηρεσίες προς τον πολίτη. Η απογραφή των δημοσίων υπαλλήλων και η συγκρότηση ενιαίου μητρώου επιχείρησαν να απαντήσουν σε ένα σχεδόν αδιανόητο σήμερα πρόβλημα: το ελληνικό κράτος δεν διέθετε μέχρι τότε πλήρη, ενιαία εικόνα του ανθρώπινου δυναμικού του.

Παράλληλα, η Ενιαία Αρχή Πληρωμών δημιούργησε έναν κεντρικό μηχανισμό για τη μισθοδοσία στον δημόσιο τομέα. Η αλλαγή είχε ιδιαίτερη σημασία τόσο για τη διαφάνεια όσο και για τη δυνατότητα του Δημοσίου να γνωρίζει και να ελέγχει τις πραγματικές δαπάνες προσωπικού.

Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκαν η ενίσχυση των ηλεκτρονικών φορολογικών υπηρεσιών, η ανάπτυξη ηλεκτρονικών διαδικασιών στις δημόσιες συμβάσεις και η ευρύτερη μετάβαση από το χαρτί στο ψηφιακό κράτος.

Η προστασία της πρώτης κατοικίας

Μέσα στην οικονομική καταιγίδα θεσπίστηκε επίσης το πλαίσιο για τη ρύθμιση των οφειλών των υπερχρεωμένων φυσικών προσώπων, που συνδέθηκε ιστορικά με την προστασία της κύριας κατοικίας.

Ήταν μια παρέμβαση με έντονο κοινωνικό χαρακτήρα σε μια περίοδο κατά την οποία η ανεργία αυξανόταν, τα εισοδήματα συμπιέζονταν και χιλιάδες οικογένειες αντιμετώπιζαν πλέον πραγματική αδυναμία εξυπηρέτησης των υποχρεώσεών τους.

Το πολιτικό κόστος της κρίσης

Όλα αυτά πραγματοποιήθηκαν ενώ η κυβέρνηση Παπανδρέου βρισκόταν αντιμέτωπη με μια δημοσιονομική πραγματικότητα που πολύ γρήγορα εξελίχθηκε σε κρίση δανεισμού και τελικά στην προσφυγή στον μηχανισμό στήριξης.

Το ΠΑΣΟΚ πλήρωσε τεράστιο πολιτικό κόστος για τη διαχείριση εκείνης της περιόδου. Οι αποφάσεις της κυβέρνησης έχουν αποτελέσει αντικείμενο έντονης κριτικής, ενώ λάθη, καθυστερήσεις και επιλογές της περιόδου 2009-2011 εξακολουθούν να συζητούνται.

Η ιστορική αποτίμηση, όμως, δεν μπορεί να αρχίζει τον Οκτώβριο του 2009 σαν να μην είχε προηγηθεί τίποτε. Η περίοδος 2004-2009 είχε αφήσει πίσω της ένα βαρύ δημοσιονομικό φορτίο, το οποίο η επόμενη κυβέρνηση κλήθηκε να αντιμετωπίσει όταν η διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση είχε ήδη αλλάξει δραματικά τους όρους δανεισμού.

Οι μεταρρυθμίσεις που επέζησαν των κυβερνήσεων

Δεκαεπτά χρόνια μετά, υπάρχει ένα αντικειμενικό μέτρο για να αξιολογηθεί τουλάχιστον ένα μέρος εκείνης της κυβερνητικής περιόδου: ποιες μεταρρυθμίσεις άντεξαν στον χρόνο.

Η «Διαύγεια» παραμένει. Η ηλεκτρονική συνταγογράφηση παραμένει. Οι ηλεκτρονικές δημόσιες διαβουλεύσεις παραμένουν. Το ενιαίο μητρώο προσωπικού και οι κεντρικές ηλεκτρονικές διαδικασίες του Δημοσίου εξελίχθηκαν. Το ψηφιακό εκπαιδευτικό περιεχόμενο επεκτάθηκε. Διαδοχικές κυβερνήσεις οικοδόμησαν πάνω σε υποδομές και θεσμούς που δημιουργήθηκαν ή θεμελιώθηκαν τότε.

Και αυτό αποτελεί ένα κομμάτι της ιστορίας του ΠΑΣΟΚ του Γιώργου Παπανδρέου που συχνά χάθηκε πίσω από τη συζήτηση για το Μνημόνιο.

Σαν σήμερα, στις 4 Οκτωβρίου 2009, εκατομμύρια πολίτες έδιναν στο ΠΑΣΟΚ μια καθαρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Η συνέχεια υπήρξε δραματική, δύσκολη και βαθιά διχαστική για την ελληνική κοινωνία. Όμως, 17 χρόνια μετά, η συζήτηση για εκείνη την κυβέρνηση δεν μπορεί να εξαντλείται στην κρίση. Περιλαμβάνει και ένα μεταρρυθμιστικό έργο που, σε σημαντικές περιπτώσεις, εξακολουθεί να λειτουργεί καθημερινά μέσα στο ίδιο το ελληνικό κράτος.