Αιγαίο: Πώς μια κρίση μπορεί να γίνει πολιτικό σωσίβιο για Μητσοτάκη και Ερντογάν

Γράφει ο Γαβρής Άγγελος

Η αντιπαράθεση για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου επαναφέρει έναν κίνδυνο που υπερβαίνει την τύχη ενός ενεργειακού έργου: τη μετατροπή της ελληνοτουρκικής έντασης σε εργαλείο εσωτερικής πολιτικής.

Ένα θερμό επεισόδιο θα αποτελούσε σοβαρή απειλή για τις δύο χώρες. Η κλιμάκωση, ωστόσο, μπορεί να προσφέρει στις ηγεσίες τους ευκαιρίες συσπείρωσης, αλλαγής της δημόσιας συζήτησης και αναδιαμόρφωσης των όρων του διαλόγου.

Το καλώδιο και η τουρκική αμφισβήτηση

Στις 6 Νοεμβρίου, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε την ολοκλήρωση της αδειοδότησης για τις έρευνες και την πόντιση του καλωδίου του Great Sea Interconnector, ύστερα από αίτημα της Nexans. Ακολούθησε η έκδοση της ελληνικής NAVTEX. Η Άγκυρα απάντησε με αντι-NAVTEX, υποστηρίζοντας ότι μέρος της περιοχής εμπίπτει στην υφαλοκρηπίδα που διεκδικεί και απαιτώντας συντονισμό των εργασιών με τις τουρκικές αρχές. Η τουρκική αναγγελία καταγράφει αυτή την απαίτηση· δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι έχει ήδη επιτευχθεί επιχειρησιακή παρεμπόδιση του έργου.

Παράλληλα, δημοσιεύματα αναφέρουν πτήσεις τουρκικού UAV νότια της Καρπάθου, στην ευρύτερη περιοχή των προγραμματισμένων εργασιών. Η γεωγραφική ακρίβεια έχει σημασία: οι συγκεκριμένες πληροφορίες δεν τεκμηριώνουν πτήση πάνω από το νησί ούτε αρκούν για να διαπιστωθεί παραβίαση ελληνικού εθνικού εναέριου χώρου. Περιγράφουν, πάντως, δραστηριότητα επιτήρησης που προσθέτει πίεση σε μια ήδη φορτισμένη αντιπαράθεση.

Η ελληνική αδειοδότηση και η τουρκική απαίτηση προηγούμενης συναίνεσης δεν αποτελούν πολιτικά ταυτόσημες ενέργειες. Η Αθήνα υποστηρίζει την υλοποίηση του έργου με βάση τα δικαιώματα Ελλάδας και Κύπρου, ενώ η Άγκυρα επιχειρεί να επιβάλει τη δική της δικαιοδοτική αντίληψη στην περιοχή. Σύμφωνα με τις δημόσιες δηλώσεις της ελληνικής πλευράς, η άδεια δόθηκε αποκλειστικά από τις ελληνικές αρχές και τυχόν ενημέρωση της Τουρκίας από την εταιρεία δεν συνιστά αναγνώριση τουρκικών δικαιωμάτων.

Ο πειρασμός της εθνικής συσπείρωσης

Για τον Κυριάκο Μητσοτάκη, μια περίοδος εξωτερικής έντασης θα μπορούσε να μεταφέρει το κέντρο βάρους από την κυβερνητική επίδοση στην επίκληση της εθνικής ασφάλειας. Η πρόσφατη δημοσκόπηση της ALCO για τον Alpha κατέγραψε τη Νέα Δημοκρατία στο 23,4% στην πρόθεση ψήφου επί των εγκύρων και το αίτημα αλλαγής διακυβέρνησης στο 68%. Τα ευρήματα αποτυπώνουν ισχυρή δυσαρέσκεια, παρά τη διατήρηση του δημοσκοπικού προβαδίσματος της ΝΔ. Δεν προδικάζουν εκλογικό αποτέλεσμα ούτε τεκμηριώνουν επικείμενη αποχώρηση από το Μαξίμου.

Σε αυτό το περιβάλλον, η μετατόπιση της ατζέντας θα είχε προφανή χρησιμότητα για την κυβέρνηση. Η συζήτηση για την ακρίβεια και τις ευθύνες της εξουσίας θα μπορούσε να υποχωρήσει μπροστά στην απαίτηση συσπείρωσης γύρω από την ηγεσία. Η αντιπολίτευση θα δεχόταν πίεση να περιορίσει την κριτική της και κάθε διαφωνία θα κινδύνευε να εμφανιστεί ως υπονόμευση της εθνικής ενότητας. Πρόκειται για πιθανό μηχανισμό πολιτικής αξιοποίησης μιας κρίσης, όχι για τεκμηριωμένη κυβερνητική πρόθεση πρόκλησής της.

Για τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, η εθνικιστική κινητοποίηση θα μπορούσε αντίστοιχα να λειτουργήσει ως μέσο απομάκρυνσης της προσοχής από την οικονομική πίεση. Ο επίσημος ετήσιος πληθωρισμός στην Τουρκία παρέμεινε στο 29,77% τον Οκτώβριο. Παράλληλα, η συζήτηση για επίσπευση των εκλογών του 2028 συνδέεται με τη δυνατότητά του να διεκδικήσει εκ νέου την προεδρία. Τα δεδομένα αυτά δείχνουν τις οικονομικές και θεσμικές προκλήσεις της τουρκικής ηγεσίας, χωρίς να επιτρέπουν βεβαιότητες για την πολιτική της κατάρρευση.

Μια αντιπαράθεση με την Ελλάδα θα μπορούσε να ενισχύσει το αφήγημα του ηγέτη που υπερασπίζεται τα εθνικά συμφέροντα, συσπειρώνοντας το κυβερνητικό ακροατήριο και πιέζοντας την αντιπολίτευση να ακολουθήσει τη συζήτηση στο πεδίο που επιλέγει η εξουσία. Οι δύο ηγεσίες, επομένως, μπορούν να αντλήσουν παράλληλα επικοινωνιακά οφέλη από την ίδια ένταση, χωρίς αυτό να προϋποθέτει συνεννόηση μεταξύ τους.

Το κρίσιμο όριο είναι ότι ένα θερμό επεισόδιο δεν παραμένει κατ’ ανάγκην ελεγχόμενο. Μια λανθασμένη εκτίμηση, μια επικίνδυνη προσέγγιση ή μια απώλεια ανθρώπινης ζωής μπορεί να ανατρέψει κάθε πολιτικό υπολογισμό. Η προσδοκία συσπείρωσης μπορεί να μετατραπεί σε καταλογισμό ευθυνών. Το πιθανό κομματικό όφελος δεν συνιστά ούτε εθνικό συμφέρον ούτε εγγύηση πολιτικής διάσωσης.

Από την κρίση στη διαπραγμάτευση του «αναγκαίου κακού»

Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη διάσταση: η δυνατότητα μια σοβαρή κρίση να αλλάξει τους όρους αποδοχής ενός συμβιβασμού. Μετά την κορύφωση της έντασης, μια κυβέρνηση μπορεί να παρουσιάσει μια διευρυμένη διαπραγμάτευση ως τη μοναδική διαθέσιμη οδό αποφυγής της σύγκρουσης. Έτσι, επιλογές που προηγουμένως θα συναντούσαν έντονες αντιδράσεις ενδέχεται να εμφανιστούν ως «αναγκαίο κακό».

Σε ένα τέτοιο υποθετικό σενάριο, ακόμη και προτάσεις κοινής αξιοποίησης θαλάσσιων πόρων θα μπορούσαν να προβληθούν ως εγγύηση ειρήνης και σταθερότητας. Δεν έχει, ωστόσο, τεκμηριωθεί από τα διαθέσιμα στοιχεία ότι υπάρχει συμφωνημένο σχέδιο συνεκμετάλλευσης ή ότι η αντιπαράθεση για το καλώδιο αποτελεί προπαρασκευαστικό του στάδιο. Η ηλεκτρική διασύνδεση, η οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών και η αξιοποίηση φυσικών πόρων είναι διαφορετικά ζητήματα· η σύνδεσή τους σε ένα πακέτο θα αποτελούσε συγκεκριμένη πολιτική επιλογή.

Εκεί θα δοκιμαζόταν και η συνέπεια της Νέας Δημοκρατίας. Αν μια κεντροαριστερή κυβέρνηση προχωρούσε σε αντίστοιχη διαπραγμάτευση, θα υπήρχε ο κίνδυνος να αντιμετωπιστεί με χαρακτηρισμούς περί «υποχώρησης» ή «προδοσίας». Ένας συμβιβασμός, όμως, οφείλει να κρίνεται από το περιεχόμενό του, τη συμβατότητά του με το διεθνές δίκαιο και τις εγγυήσεις που εξασφαλίζει. Η κομματική ταυτότητα του διαπραγματευτή δεν μπορεί να μετατρέπει την ίδια επιλογή από εθνική μειοδοσία σε διπλωματικό θρίαμβο.

Η δημοκρατική απάντηση στον φόβο

Η αξιοποίηση της εθνικής ανασφάλειας για κομματική επιβίωση τραυματίζει βαθιά την πολιτική. Περιορίζει τον έλεγχο της εξουσίας, συσκοτίζει τις πραγματικές επιλογές και εκπαιδεύει τους πολίτες να αποδέχονται αποφάσεις υπό την πίεση του φόβου. Η εξωτερική πολιτική απαιτεί αποτροπή, διπλωματία, ενημέρωση και κοινοβουλευτική λογοδοσία. Η εθνική ενότητα αποκτά περιεχόμενο όταν στηρίζεται στην εμπιστοσύνη και στη γνώση.

Απέναντι σε τέτοιους τακτικισμούς, η μαζική συμμετοχή στις κάλπες, όταν έρθει η ώρα, αποτελεί την αποφασιστική δημοκρατική απάντηση. Με ενημέρωση, έλεγχο των προγραμμάτων και απαίτηση σαφών δεσμεύσεων, οι πολίτες μπορούν να στερήσουν από κάθε εξουσία τη δυνατότητα να μετατρέπει τον φόβο σε πολιτική ασυλία. Το Αιγαίο και η ασφάλεια της χώρας απαιτούν εθνική στρατηγική. Η πολιτική επιβίωση οποιουδήποτε πρωθυπουργού παραμένει υπόθεση της εκλογικής κρίσης.