Από τη Σερβία μέχρι τη Βραζιλία και τις ΗΠΑ: Η κοινωνία επιστρέφει στο προσκήνιο και η Ελλάδα αναζητά τη δική της προοδευτική ανατροπή

Γράφει ο Γαβρής Αγγελος

Η ήττα του Βούτσιτς από το φοιτητικό κίνημα, η νέα επικράτηση του Λούλα απέναντι στον μπολσοναρισμό και η εντεινόμενη κινητοποίηση των Δημοκρατικών στις Ηνωμένες Πολιτείες αναδεικνύουν μια κοινή πολιτική δυναμική: την προσπάθεια των κοινωνιών να ανακτήσουν τον έλεγχο της πολιτικής από τα κλειστά συστήματα εξουσίας.

Κάτι σημαντικό συμβαίνει στη διεθνή πολιτική σκηνή. Από τους δρόμους του Βελιγραδίου μέχρι τις λαϊκές γειτονιές της Βραζιλίας και από τα αμερικανικά πανεπιστήμια μέχρι τις εργατικές κοινότητες των Ηνωμένων Πολιτειών, η κοινωνική κινητοποίηση αποκτά ξανά πολιτικό βάρος. Δεν πρόκειται για ένα ενιαίο ιδεολογικό ρεύμα ούτε για εξελίξεις με ταυτόσημα χαρακτηριστικά. Πρόκειται, όμως, για διαφορετικές εκφράσεις μιας βαθύτερης ανάγκης: να αμφισβητηθούν η συγκέντρωση της εξουσίας, η πολιτική αλαζονεία και η αντίληψη ότι οι κοινωνίες οφείλουν να παραμένουν θεατές των αποφάσεων που καθορίζουν τη ζωή τους.

Σερβία: Οι φοιτητές απέδειξαν ότι κανένα σύστημα εξουσίας δεν είναι ανίκητο

Η εκλογική ήττα του Αλεξάνταρ Βούτσιτς, έπειτα από σχεδόν δεκατέσσερα χρόνια κυριαρχίας του πολιτικού του στρατοπέδου, αποτελεί μια από τις σημαντικότερες ευρωπαϊκές πολιτικές εξελίξεις. Και το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της δεν βρίσκεται αποκλειστικά στην εναλλαγή της εξουσίας, αλλά στις δυνάμεις που την προκάλεσαν.

Ένα φοιτητικό κίνημα, που αναπτύχθηκε μετά την τραγωδία στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, κατάφερε να μετατρέψει την κοινωνική οργή σε οργανωμένη πολιτική διεκδίκηση. Οι κινητοποιήσεις για λογοδοσία, διαφάνεια και δικαιοσύνη εξελίχθηκαν σε μια ευρύτερη αμφισβήτηση του τρόπου άσκησης της εξουσίας.

Το καθοριστικό στοιχείο ήταν ότι οι φοιτητές δεν περίμεναν από τα παραδοσιακά κόμματα της αντιπολίτευσης να τους υποδείξουν τον δρόμο. Δημιούργησαν δικά τους δίκτυα συμμετοχής, κινητοποίησαν πανεπιστήμια, εργαζομένους και τοπικές κοινωνίες και διαμόρφωσαν ένα πολιτικό αίτημα που ξεπερνούσε τα όρια της συνηθισμένης κομματικής αντιπαράθεσης.

Η σερβική εμπειρία προσφέρει ένα ουσιαστικό δίδαγμα. Η κοινωνική πλειοψηφία δεν οικοδομείται υποχρεωτικά μέσα στα κομματικά επιτελεία. Μπορεί να γεννηθεί στους δρόμους, στους συλλογικούς αγώνες και στην καθημερινή διεκδίκηση της αξιοπρέπειας. Η εκλογική νίκη, βεβαίως, δεν εγγυάται από μόνη της τον δημοκρατικό μετασχηματισμό της χώρας. Ανοίγει όμως τον δρόμο για να δοκιμαστεί στην πράξη η δύναμη αυτής της κοινωνικής συμμετοχής.

Βραζιλία: Ο Λούλα και η νέα ήττα του μπολσοναρισμού

Στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η επανεκλογή του Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, με αντίπαλο αυτή τη φορά τον Φλάβιο Μπολσονάρου, επιβεβαιώνει ότι η πολιτική κληρονομιά της βραζιλιάνικης ακροδεξιάς εξακολουθεί να συναντά ισχυρή κοινωνική και εκλογική αντίσταση.

Η επικράτηση του Λούλα, με περίπου 51,8% των έγκυρων ψήφων, δεν αποτελεί απλώς μια προσωπική επιτυχία ενός ιστορικού ηγέτη της Αριστεράς. Αποτυπώνει τη δυνατότητα ενός ευρύτερου πολιτικού και κοινωνικού συνασπισμού να αντιπαρατεθεί με τον εθνικιστικό λαϊκισμό, συνδέοντας τη δημοκρατία με τις υλικές ανάγκες της κοινωνικής πλειοψηφίας.

Ο Λούλα δεν οικοδόμησε την πολιτική του διαδρομή αποκλειστικά πάνω στην κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Οι ρίζες του βρίσκονται στο εργατικό και συνδικαλιστικό κίνημα, στους αγώνες για κοινωνικά δικαιώματα και στην οργανωμένη συμμετοχή των λαϊκών στρωμάτων. Αυτή η ιστορική σχέση με την κοινωνική βάση εξακολουθεί να αποτελεί βασικό στοιχείο της πολιτικής του ταυτότητας.

Η νέα ήττα της οικογένειας Μπολσονάρου δεν σημαίνει ότι η ακροδεξιά έχει εξαφανιστεί από τη Βραζιλία. Κάθε άλλο. Η μεγάλη εκλογική της επιρροή δείχνει ότι ο πολιτικός και κοινωνικός διχασμός παραμένει βαθύς. Αναδεικνύει, ωστόσο, κάτι εξίσου σημαντικό: η προοδευτική πολιτική μπορεί να συγκροτεί πλειοψηφίες όταν συνδέει τη δημοκρατική υπεράσπιση των θεσμών με την κοινωνική δικαιοσύνη, την εργασία και την αναδιανομή του πλούτου.

Ηνωμένες Πολιτείες: Οι Δημοκρατικοί, οι δημοκρατικοί σοσιαλιστές και η αναμέτρηση με τον τραμπισμό

Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η πολιτική αναμέτρηση της 3ης Νοεμβρίου αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Οι Δημοκρατικοί εμφανίζουν αυξημένη κινητοποίηση, ενώ οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν σημαντική δυσαρέσκεια απέναντι στον Ντόναλντ Τραμπ. Η έκβαση των ενδιάμεσων εκλογών παραμένει ανοιχτή, αλλά η κοινωνική και πολιτική αντίδραση απέναντι στον τραμπισμό είναι ήδη ορατή.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το κίνημα των Δημοκρατικών Σοσιαλιστών, με προσωπικότητες όπως ο Μπέρνι Σάντερς και ο Ζόραν Μαμντάνι, εκφράζει μια διαφορετική αντίληψη για την πολιτική εκπροσώπηση. Μια αντίληψη που δίνει προτεραιότητα στην οικονομική ανισότητα, στη στεγαστική κρίση, στην πρόσβαση στην υγεία, στα εργασιακά δικαιώματα και στη συμμετοχή των πολιτών.

Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στην ιδεολογική τους ταυτότητα. Βρίσκεται κυρίως στην ικανότητα οργάνωσης κοινωνικών δυνάμεων, ιδιαίτερα μεταξύ νέων ανθρώπων που δεν αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στις παραδοσιακές ισορροπίες του αμερικανικού πολιτικού συστήματος.

Η σύγκρουση με τον Τραμπ δεν περιορίζεται στην αντιπαράθεση δύο κομμάτων. Αγγίζει τη σχέση του πολιτικού συστήματος με την οικονομική ισχύ, τον ρόλο των μεγάλων επιχειρηματικών συμφερόντων και την ίδια την ποιότητα της αμερικανικής δημοκρατίας.

Για την προοδευτική πτέρυγα των Δημοκρατικών, η απάντηση στον τραμπισμό δεν μπορεί να εξαντλείται στην καταγγελία του Τραμπ. Χρειάζεται μια θετική κοινωνική πρόταση, ικανή να απαντήσει στις πραγματικές ανασφάλειες των πολιτών. Η κάλπη του Νοεμβρίου θα δείξει σε ποιον βαθμό αυτή η κινητοποίηση μπορεί να μετατραπεί σε κοινοβουλευτική ισχύ.

Το κοινό νήμα: Πρώτα η κοινωνία, μετά οι πολιτικοί συσχετισμοί

Οι τρεις περιπτώσεις έχουν σημαντικές ιστορικές, πολιτικές και ιδεολογικές διαφορές. Το σερβικό φοιτητικό κίνημα δεν ταυτίζεται με το Εργατικό Κόμμα της Βραζιλίας, όπως και οι Αμερικανοί δημοκρατικοί σοσιαλιστές δεν εκπροσωπούν το σύνολο του Δημοκρατικού Κόμματος.

Υπάρχει, ωστόσο, ένας κοινός πολιτικός παρονομαστής. Η δυνατότητα της κοινωνικής συμμετοχής να μεταβάλει τους συσχετισμούς, να αναδείξει νέα πρόσωπα και να υποχρεώσει τα πολιτικά συστήματα να αναμετρηθούν με αιτήματα που δεν χωρούν στις παραδοσιακές τους διευθετήσεις.

Οι κοινωνίες δεν κινητοποιούνται επειδή κάποιο κομματικό επιτελείο ανακάλυψε το κατάλληλο επικοινωνιακό σύνθημα. Κινητοποιούνται όταν αναγνωρίζουν ένα συλλογικό αίτημα που αφορά τη ζωή τους και όταν πιστεύουν ότι η συμμετοχή τους μπορεί να αλλάξει τα πράγματα.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο των διεθνών εξελίξεων. Η πολιτική αλλαγή αποκτά μεγαλύτερο βάθος όταν δεν αντιμετωπίζει τους πολίτες ως εκλογικό ακροατήριο, αλλά ως ενεργούς συνδιαμορφωτές της.

Ελλάδα: Η προοδευτική ανατροπή δεν μπορεί να περιμένει τις εσωκομματικές ισορροπίες

Στην Ελλάδα, η συζήτηση για την ανασυγκρότηση του προοδευτικού χώρου εξακολουθεί να περιστρέφεται σε μεγάλο βαθμό γύρω από τις κομματικές ηγεσίες, τις προσωπικές στρατηγικές, τις δημοσκοπικές επιδόσεις και τις πιθανές συνεργασίες κορυφής.

Την ίδια στιγμή, τα πραγματικά κοινωνικά προβλήματα παραμένουν πιεστικά. Η ακρίβεια, η στεγαστική κρίση, η υποχώρηση της αγοραστικής δύναμης, η ανασφάλεια των νέων, η κατάσταση των δημόσιων υπηρεσιών και η δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς συγκροτούν ένα πεδίο στο οποίο θα κριθεί η αξιοπιστία οποιασδήποτε εναλλακτικής πρότασης διακυβέρνησης.

Η διεθνής εμπειρία δεν προσφέρει έτοιμες συνταγές. Υποδεικνύει, όμως, ότι καμία προοδευτική ανασύνθεση δεν μπορεί να αποκτήσει ουσιαστικό κοινωνικό περιεχόμενο αν περιοριστεί σε συμφωνίες μεταξύ πολιτικών αρχηγών.

Η αυτοδιοίκηση, τα συνδικάτα, τα πανεπιστήμια, οι κοινωνικές συλλογικότητες, οι νέοι επιστήμονες, οι εργαζόμενοι και οι τοπικές πρωτοβουλίες μπορούν να αποτελέσουν πεδία παραγωγής πολιτικής και όχι απλώς μηχανισμούς εκλογικής υποστήριξης. Η σχέση τους με τα κόμματα χρειάζεται να στηρίζεται στη συμμετοχή και στην ουσιαστική εκπροσώπηση, όχι στην κομματική χειραγώγηση.

Η προοδευτική ανατροπή στην Ελλάδα παραμένει μια ανοιχτή πολιτική δυνατότητα, όχι ένα προεξοφλημένο εκλογικό αποτέλεσμα. Για να αποκτήσει πραγματικές προϋποθέσεις, απαιτεί κοινωνική γείωση, αξιόπιστο πρόγραμμα και μια διαφορετική αντίληψη για τη συλλογική δράση.

Κυρίως, απαιτεί να ξεπεραστεί η λογική σύμφωνα με την οποία το μέλλον της χώρας μπορεί να υποτάσσεται στις προσωπικές επιδιώξεις και στις εσωκομματικές ισορροπίες των προοδευτικών ηγεσιών.

Η προσδοκία μιας προοδευτικής ανατροπής στην Ελλάδα δεν μπορεί να εξαρτάται από μικροκομματικές στρατηγικές ούτε από πολιτικούς αρχηγούς που σχεδιάζουν πρωτίστως την επόμενη ημέρα στο κόμμα τους, αντί για την επόμενη ημέρα της χώρας. Αν υπάρχει ένα μήνυμα από όσα συμβαίνουν στη Σερβία, στη Βραζιλία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, είναι ότι η κοινωνία μπορεί να διεκδικήσει πρωταγωνιστικό ρόλο στις πολιτικές εξελίξεις. Και στην Ελλάδα, το κρίσιμο ζήτημα είναι αν οι προοδευτικές δυνάμεις θα μπορέσουν να ανταποκριθούν σε αυτή την ανάγκη, πριν η απόσταση ανάμεσα στις κομματικές τους επιδιώξεις και στις κοινωνικές προσδοκίες μεγαλώσει ακόμη περισσότερο.