Connect with us

ΓΝΩΜΕΣ

Ψωμί; Παιδεία; Ελευθερία;

53 χρόνια μετά το Πολυτεχνείο, το «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» παραμένει επίκαιρο, όχι λόγω κάποιας ιστορικής νομοτέλειας, αλλά επειδή οι κοινωνικές ανισότητες και οι σχέσεις εξουσίας που αμφισβήτησε η εξέγερση εξακολουθούν, με διαφορετικές μορφές, να καθορίζουν τη ζωή μας. Το μήνυμα του Πολυτεχνείου δεν βρίσκεται στον εορτασμό όσων κατακτήθηκαν τότε, αλλά στη διεκδίκηση όσων παραμένουν αδικαίωτα σήμερα, απέναντι σε όσα η εξουσία θέλει να θεωρούμε αναπόφευκτα.

Published

on

Γράφει ο Κωνσταντίνος Ταχτσίδης

Το Πολυτεχνείο δεν υπήρξε μια αφηρημένη διεκδίκηση δημοκρατικών ελευθεριών, αλλά μια βαθιά πολιτική εξέγερση που συνέδεσε την ανατροπή της δικτατορίας με την κοινωνική χειραφέτηση.
Οι άνθρωποι που βρέθηκαν πίσω από τα κάγκελα, οι φυλακισμένοι, οι βασανισμένοι της ΕΑΤ-ΕΣΑ και οι νεκροί, δεν διεκδικούσαν απλώς την αντικατάσταση ενός αυταρχικού καθεστώτος από ένα κοινοβουλευτικό πολίτευμα, αλλά και μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στην κοινωνία και την εξουσία.

Οι εξεγερμένοι του Πολυτεχνείου δεν διαχώρισαν την «Ελευθερία» από το «Ψωμί» και την «Παιδεία». Αντιλαμβάνονταν ότι η πολιτική ελευθερία δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τις υλικές προϋποθέσεις που επιτρέπουν σε έναν άνθρωπο να την ασκήσει.

Το «Ψωμί» στην εποχή των καρτέλ

Το 2025, σύμφωνα με τη Eurostat, σχεδόν το 30% του πληθυσμού στην Ελλάδα βρισκόταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, ενώ παράλληλα, το 26,4% ζούσε σε νοικοκυριά που δαπανούσαν πάνω από το 40% του διαθέσιμου εισοδήματός τους για στέγαση.

Στην Ελλάδα του 2026, ο πληθωρισμός έφτασε τον Οκτώβριο στο 5,7%.
Οι ανατιμήσεις εξακολουθούν να αφαιρούν εισόδημα από τους εργαζόμενους, ενώ το κόστος της καθημερινής επιβίωσης παραμένει δυσανάλογο προς τις οικονομικές τους δυνατότητες.

Advertisement

Η ακρίβεια, όμως, δεν είναι απλώς ένα οικονομικό φαινόμενο που συμβαίνει ερήμην της πολιτικής. Είναι και ζήτημα οργάνωσης της αγοράς, συγκέντρωσης οικονομικής ισχύος και αποτελεσματικότητας της κρατικής παρέμβασης.

Το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσο αυξήθηκε η τιμή του «Ψωμιού», αλλά και ποιοι διαθέτουν την ισχύ να τις καθορίζουν, ποιοι επωφελούνται και ποιοι αναγκάζονται να τις πληρώνουν.

Το «Ψωμί», επομένως, δεν αφορά απλώς την αγοραστική δύναμη, αλλά και τη δυνατότητα μιας δημοκρατικά οργανωμένης πολιτείας να θέτει κανόνες στην οικονομική εξουσία, αντί να προσαρμόζει διαρκώς τις ανάγκες της κοινωνίας στις απαιτήσεις της αγοράς.

Η κυβέρνηση Μητσοτάκη έχει οικοδομήσει μεγάλο μέρος της οικονομικής της αφήγησης γύρω από τους δείκτες ανάπτυξης, ωστόσο, η ανάπτυξη μιας οικονομίας και η ευημερία των εργαζόμενων δεν είναι ταυτόσημα μεγέθη.

Advertisement

Το «Ψωμί» λοιπόν δεν αφορά μόνο την επιβίωση, αλλά και την οικονομική ανεξαρτησία χωρίς την οποία η ελευθερία κινδυνεύει να παραμείνει ένα δικαίωμα περισσότερο τυπικό παρά ουσιαστικό.

Παιδεία – Η “Αριστεία” ως άλλοθι της ανισότητας

Το αίτημα για «Παιδεία» στο Πολυτεχνείο δεν περιοριζόταν στην πρόσβαση στη γνώση και στην απόκτηση επαγγελματικών προσόντων, αλλά εξέφραζε μια πιο υπερβατική διεκδίκηση.
Μια εκπαίδευση που δεν θα μαθαίνει στους ανθρώπους μόνο να προσαρμόζονται στον κόσμο όπως είναι, αλλά θα τους δίνει τη γνώση και την ελευθερία να τον κατανοούν, να τον αμφισβητούν και να τον αλλάζουν.

53 χρόνια μετά, το ερώτημα παραμένει βαθιά επίκαιρο.
Τι είδους ανθρώπους θέλουμε να διαμορφώνει το εκπαιδευτικό μας σύστημα; Πολίτες με ανεξάρτητη κρίση ή ανθρώπους εκπαιδευμένους να ανταποκρίνονται σε προκαθορισμένες απαιτήσεις, να ανταγωνίζονται μεταξύ τους και  να προσαρμόζονται σε μια κοινωνία της οποίας οι ανισότητες αντιμετωπίζονται ως φυσιολογικές;

Η περιβόητη “Αριστεία” αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίληψης. Παρουσιάζει την εκπαιδευτική επιτυχία ως αποτέλεσμα αποκλειστικά της ικανότητας και της προσπάθειας του μαθητή, αποσιωπώντας ότι ο ανταγωνισμός διεξάγεται ανάμεσα σε παιδιά με εντελώς διαφορετικές οικονομικές δυνατότητες, κοινωνικές αφετηρίες και μορφωτικά εφόδια.

Advertisement

Το πρόβλημα, επομένως είναι ότι το εκπαιδευτικό σύστημα μετατρέπει αυτές τις ανισότητες σε μετρήσιμες επιδόσεις και στη συνέχεια τις παρουσιάζει ως αντικειμενική κατάταξη των ικανοτήτων τους.

Και μέσα σε αυτή την εμμονή με τη δήθεν “Αριστεία”, χάνεται ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της Παιδείας. Η δυνατότητα, δηλαδή, του ανθρώπου να σκέφτεται πέρα από όσα διδάσκεται, να αμφισβητεί την αυθεντία, να αναγνωρίζει τις αντιφάσεις και να διαμορφώνει τη δική του αντίληψη για τον κόσμο.

Ελευθερία – Πόση υπερσυγκέντρωση εξουσίας αντέχει η δημοκρατία;

Η Ελλάδα του 2026 δεν είναι η Ελλάδα του 1973. Η ιστορική αυτή διάκριση είναι αδιαπραγμάτευτη, αλλά η ύπαρξη ελεύθερων εκλογών δεν εξαντλεί το περιεχόμενο της δημοκρατίας, γιατί η «Ελευθερία» δεν μετριέται μόνο με όσα επιτρέπεται να κάνεις, αλλά και με όσα έχεις πραγματικά τη δυνατότητα να επιτύχεις.
Η ουσία της, δηλαδή, βρίσκεται και στη δυνατότητα της κοινωνίας να ελέγχει την εξουσία, όχι απλώς να επιλέγει ποιος θα την ασκεί.

Την τελευταία 7ετία, το λεγόμενο “επιτελικό κράτος” συγκέντρωσε κρίσιμες αρμοδιότητες στο πρωθυπουργικό γραφείο, ακόμη και την εποπτεία της ΕΥΠ (από την πρώτη μέρα διακυβέρνησης Μητσοτάκη).
Η υπόθεση των υποκλοπών, τα συνεχή πλήγματα στο Κράτος Δικαίου, τα σοβαρά ερωτήματα θεσμικής λογοδοσίας και η θέση της Ελλάδας στην παγκόσμια κατάταξη για την ελευθερία του Τύπου, αναδεικνύουν τις τραυματικές για τη δημοκρατία εμπειρίες αυτής της περιόδου.

Advertisement

Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό περιεχόμενο της «Ελευθερίας» του Πολυτεχνείου.
Όχι μόνο στο δικαίωμα να εκφράζεις ελεύθερα την άποψή σου ή τη διαφωνία σου, αλλά και στη δυνατότητα αυτή η διαφωνία να επηρεάζει τις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή σου.

Γιατί η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο όταν καταργείται το δικαίωμα των πολιτών να επιλέγουν την εξουσία, αλλά και όταν η εξουσία αποκτά τη δυνατότητα να κυβερνά χωρίς να λογοδοτεί ουσιαστικά σε αυτούς που την εξέλεξαν.

Η εξέγερση που έγινε επέτειος

Η ιστορική παρακαταθήκη του Πολυτεχνείου δεν ανήκει αποκλειστικά σε κανέναν, όμως σε καμία περίπτωση δεν είναι πολιτικά ουδέτερη.

Ένα μέρος της Δεξιάς μπορεί να τιμά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, όμως το πολιτικό και κοινωνικό περιεχόμενο του Πολυτεχνείου εξακολουθεί να αμφισβητεί τις ίδιες σχέσεις εξουσίας, τα προνόμια και τις ανισότητες που η συντηρητική παράταξη επιδιώκει να διατηρήσει.

Advertisement

Το Πολυτεχνείο δεν ήταν μόνο ένας αγώνας για την αποκατάσταση της δημοκρατίας, αλλά και μια διεκδίκηση για το τι είδους κοινωνία θέλουμε να χτίσουμε μέσα σε αυτήν.
Τι αξία έχει η πολιτική ελευθερία όταν συνυπάρχει με τόσο βαθιές οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες;
Πόσο ελεύθερος μπορεί να είναι ένας άνθρωπος όταν οι βασικές προϋποθέσεις της ζωής του καθορίζονται από αποφάσεις στις οποίες ο ίδιος έχει ελάχιστη επιρροή;

Αυτά βέβαια είναι ερωτήματα στα οποία οφείλει, πρωτίστως, να απαντήσει η Προοδευτική Παράταξη και ιδιαίτερα οι κομματικοί της γραφειοκράτες, που διεκδικούν με περισσή ευκολία την ιστορική κληρονομιά των κοινωνικών αγώνων, αλλά αποφεύγουν τις συγκρούσεις με τα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα που συντηρούν τις σημερινές ανισότητες.
Που επικαλούνται ανθρώπους που αμφισβήτησαν την εξουσία, ενώ οι ίδιοι περιορίζουν την πολιτική τους φιλοδοξία στο να την ασκήσουν, χωρίς να αλλάξουν ουσιαστικά τους συσχετισμούς που την καθορίζουν και που θα έδιναν ουσιαστικό περιεχόμενο στις ίδιες διεκδικήσεις σήμερα.

Το «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία», είναιτρεις διεκδικήσεις που δεν μπορούν να εκπληρωθούν ανεξάρτητα η μία από την άλλη.

Γιατί δεν υπάρχει ουσιαστική Ελευθερία όταν το Ψωμί παραμένει καθημερινή αγωνία, ούτε πραγματική ισότητα χωρίς μια Παιδεία που δίνει στους ανθρώπους τη δυνατότητα να αμφισβητούν τις κοινωνικές ανισότητες, αντί να τους μαθαίνει να τις αποδέχονται.

Advertisement

Και όσο ο πλούτος και η εξουσία συγκεντρώνονται στα χέρια των λίγων, τόσο περισσότερο η δημοκρατία κινδυνεύει να εγγυάται ίσα δικαιώματα στα χαρτιά, αλλά άνισες δυνατότητες στην πραγματική ζωή, που κάποιοι ονόμασαν «κανονικότητα».

53 χρόνια μετά, το Πολυτεχνείο δεν μας ζητά να αποδείξουμε ότι θυμόμαστε με αποστειρωμένες εκδηλώσεις και δακρύβρεχτα τσιτάτα.
Μας υποχρεώνει να αναμετρηθούμε με το πόσο εξακολουθούμε να θεωρούμε αναπόφευκτη, την κοινωνία που εκείνοι αμφισβήτησαν..