Τα κινήματα στην Ελλάδα έχουν “ξενερώσει”; – Τα παραδείγματα της Σερβίας και της Ισπανίας

Γράφει ο Γαβρής Αγγελος Δημοσιογράφος /Πολιτικός Αναλυτής

Τουλάχιστον τρεις ευρωπαϊκές κοινωνίες βρέθηκαν τα τελευταία δύο χρόνια μπροστά σε γεγονότα που λειτούργησαν ως πυροκροτητές. Στη Σερβία ήταν η τραγωδία στο Νόβι Σαντ. Στην Ισπανία η έξωση μιας 87χρονης γυναίκας από το σπίτι όπου ζούσε επί δεκαετίες. Στην Ελλάδα ήταν τα Τέμπη.

Υπάρχει όμως μια διαφορά που αξίζει να συζητήσουμε. Όχι ως κομματικό σύνθημα, αλλά ως ερώτημα για την ίδια τη λειτουργία της κοινωνίας μας:

Γιατί στην Ελλάδα μια πρωτοφανής κοινωνική κινητοποίηση μπορεί να γεμίσει τους δρόμους και, λίγο αργότερα, να μοιάζει σαν να επιστρέφει σπίτι εξαντλημένη, απογοητευμένη και –ναι– ξενερωμένη;

Γιατί ίσως αυτή είναι σήμερα η σωστή λέξη.

Έχουν ξενερώσει.

Στη Σερβία η πλατεία απέκτησε πολιτική συνέχεια

Η Σερβία προσφέρει ένα ενδιαφέρον παράδειγμα, αρκεί να το περιγράψουμε με ακρίβεια.

Οι τεράστιες φοιτητικές και κοινωνικές κινητοποιήσεις που ακολούθησαν την τραγωδία στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ άσκησαν τέτοια πολιτική πίεση ώστε ακολούθησαν παραιτήσεις υπουργών, του δημάρχου και τελικά η πτώση της κυβέρνησης και η παραίτηση του πρωθυπουργού Μίλος Βούτσεβιτς.

Δεν «έπεσε ο Βούτσιτς». Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς παρέμεινε ο κυρίαρχος πολιτικός παράγοντας της χώρας και αργότερα άνοιξε νέο πολιτικό κύκλο. Το ουσιώδες, όμως, είναι άλλο: ένα φοιτητικό κίνημα που ξεκίνησε από την απαίτηση για λογοδοσία απέκτησε διάρκεια, οργάνωση και τελικά πολιτικό αποτέλεσμα.

Δεν έφυγε από τον δρόμο επειδή πέρασε η πρώτη εβδομάδα. Δεν περιορίστηκε σε ένα ξέσπασμα.

Και αυτό έχει σημασία για όσα ακολούθησαν στην Ισπανία.

Από την Carmen στην Puerta del Sol

Στην Ισπανία χρειάστηκε η εικόνα της 87χρονης Maricarmen Abascal να απομακρύνεται από το σπίτι της για να λειτουργήσει το κοινωνικό αντανακλαστικό.

Η ιστορία μιας ηλικιωμένης γυναίκας μετατράπηκε μέσα σε ημέρες σε σύμβολο μιας πολύ μεγαλύτερης πραγματικότητας: των εξώσεων, της εκτόξευσης των ενοικίων, της αδυναμίας των νέων να αποκτήσουν στέγη και της σύγκρουσης γύρω από τον ρόλο επενδυτικών κεφαλαίων στην αγορά κατοικίας.

Και οι Ισπανοί βγήκαν στους δρόμους.

Η Puerta del Sol γέμισε σκηνές. Οι κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν. Το στεγαστικό έγινε η μεγάλη κοινωνική συζήτηση της χώρας.

Η κυβέρνηση Σάντσεθ αντέδρασε καταθέτοντας δύο διατάγματα με μέτρα όπως η προστασία ευάλωτων ενοικιαστών από εξώσεις έως το 2030, η παράταση μισθώσεων και αυστηρότερες παρεμβάσεις απέναντι στην κερδοσκοπία στην αγορά κατοικίας.

Τα μέτρα δεν πέρασαν.

Το Junts, κρίσιμος κοινοβουλευτικός εταίρος αλλά όχι μέλος του κυβερνητικού συνασπισμού, συντάχθηκε στην ψηφοφορία με PP και Vox. Το κρίσιμο διάταγμα απορρίφθηκε με 178 ψήφους έναντι 172.

Και ο Σάντσεθ αποφάσισε να μεταφέρει τη σύγκρουση στην κοινωνία: πρόωρες εκλογές στις 29 Νοεμβρίου.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι Ισπανοί διαδηλωτές «έριξαν την κυβέρνηση». Ούτε ότι όλοι υποστηρίζουν τον Σάντσεθ. Πολλοί από τους ανθρώπους που βρίσκονται στους δρόμους θεωρούν μάλιστα ανεπαρκή ακόμη και τα μέτρα που πρότεινε.

Σημαίνει όμως κάτι πολύ σημαντικότερο:

Η κοινωνική κινητοποίηση ανάγκασε το πολιτικό σύστημα να απαντήσει.

Και στην Ελλάδα;

Και κάπου εδώ αρχίζει η δική μας δύσκολη συζήτηση.

Στις 28 Φεβρουαρίου 2025, δύο χρόνια μετά τα Τέμπη, η Ελλάδα έζησε μία από τις μεγαλύτερες –κατά ορισμένες εκτιμήσεις τη μεγαλύτερη– κοινωνικές κινητοποιήσεις της Μεταπολίτευσης.

Δεν υπάρχει επίσημη πανελλαδική καταμέτρηση που να επιτρέπει να γράψουμε ως αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι «πάνω από ένα εκατομμύριο Έλληνες» διαδήλωσαν. Για την Αθήνα, πάντως, δημοσιεύθηκαν εκτιμήσεις ακόμη και για 1 έως 1,5 εκατομμύριο ανθρώπους, ενώ τεράστιες συγκεντρώσεις πραγματοποιήθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα.

Για λίγες ώρες η Ελλάδα σχεδόν σταμάτησε.

Και, κυρίως, εκείνη η κινητοποίηση δεν ήταν υπόθεση ενός κόμματος.

Άνθρωποι διαφορετικών πολιτικών αφετηριών, άνθρωποι που μπορεί να μην είχαν κατέβει ποτέ ξανά σε διαδήλωση, οικογένειες, νέοι, εργαζόμενοι, συνταξιούχοι βρέθηκαν στον ίδιο δρόμο.

Ήταν ένα σπάνιο κοινωνικό γεγονός.

Και όμως.

Πού πήγε όλη αυτή η ενέργεια;

Βενζίνη πάνω από δύο ευρώ και ένας μισθός που τελειώνει πριν από τον μήνα

Το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο δύσκολο επειδή η καθημερινότητα δεν έγινε ευκολότερη.

Ο πληθωρισμός στην Ελλάδα ανέβηκε τον Σεπτέμβριο στο 5,1%, με την ενέργεια να καταγράφει μεγάλη ετήσια αύξηση. Οι τιμές των καυσίμων έχουν ξεπεράσει τα δύο ευρώ το λίτρο, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις και περιοχές καταγράφονται σημαντικά υψηλότερες τιμές.

Και τώρα έρχεται ο χειμώνας.

Η κυβέρνηση προαναγγέλλει παρεμβάσεις και επιδοτήσεις, θέτοντας ως στόχο να συγκρατηθεί η τιμή του πετρελαίου θέρμανσης κάτω από συγκεκριμένα επίπεδα. Αυτή είναι η κυβερνητική απάντηση και πρέπει να καταγράφεται.

Αλλά ο πολίτης δεν ζει με δελτία Τύπου.

Ζει με τον λογαριασμό.

Ζει με το ενοίκιο.

Ζει με το καρότσι του σούπερ μάρκετ.

Ζει με τη βενζίνη που χρειάζεται για να πάει στη δουλειά του.

Και ζει με έναν μισθό που για πολλά νοικοκυριά εξαντλείται πολύ πριν εξαντληθεί ο μήνας.

«Πάρε Μετρό» – Ναι, αλλά ποιο Μετρό;

Και κάπου εκεί εμφανίζεται ακόμη ένα πρόβλημα: η απόσταση ανάμεσα στη γλώσσα της εξουσίας και στην πραγματική ζωή.

Όταν ένας πολίτης ακούει εύκολες απαντήσεις του τύπου «χρησιμοποίησε τα μέσα μαζικής μεταφοράς», δικαιούται να ρωτήσει κάτι πολύ απλό:

Ποια μέσα; Πού;

Η Ελλάδα δεν είναι μόνο το κέντρο της Αθήνας.

Υπάρχουν εργαζόμενοι στην περιφέρεια που δεν έχουν καμία ρεαλιστική εναλλακτική στο αυτοκίνητο. Υπάρχουν άνθρωποι στην Αττική που χρειάζονται δύο και τρεις συγκοινωνίες. Υπάρχουν οικογένειες που το αυτοκίνητο δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά εργαλείο καθημερινής επιβίωσης.

Και όταν η πολιτική απάντηση σε αυτή την πραγματικότητα ακούγεται αποκομμένη από τη ζωή των ανθρώπων, δεν δημιουργείται μόνο θυμός.

Δημιουργείται κάτι ίσως χειρότερο.

Παραίτηση.

Αυτό είναι το πραγματικό «ξενέρωμα»

Ίσως λοιπόν τα κινήματα στην Ελλάδα να μην έχουν εξαφανιστεί.

Ίσως να έχουν ξενερώσει.

Να έχουν κουραστεί από την αίσθηση ότι μπορούν να συγκεντρωθούν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι και την επόμενη ημέρα η πολιτική ζωή να συνεχίζεται σχεδόν σαν να μη συνέβη τίποτε.

Να έχουν κουραστεί από την κομματική προσπάθεια οικειοποίησης κάθε αυθόρμητης κοινωνικής αντίδρασης.

Να έχουν κουραστεί από την αντίστροφη κατηγορία ότι κάθε διαμαρτυρία είναι κομματικά υποκινούμενη.

Να έχουν κουραστεί από τηλεοπτικά πάνελ που αντιμετωπίζουν ένα κοινωνικό γεγονός περισσότερο ως πρόβλημα πολιτικής διαχείρισης παρά ως μήνυμα που χρειάζεται απάντηση.

Και τελικά να έχουν κουραστεί από την αίσθηση ότι τίποτε δεν αλλάζει αρκετά γρήγορα ώστε η συμμετοχή να αξίζει τον κόπο.

Αυτό είναι επικίνδυνο για κάθε δημοκρατία.

Όχι επειδή η δημοκρατία χρειάζεται μονίμως κόσμο στους δρόμους. Αλλά επειδή χρειάζεται πολίτες που πιστεύουν ότι η συμμετοχή τους έχει αποτέλεσμα.

Από τα Τέμπη στη στέγη

Η Σερβία και η Ισπανία δεν είναι ίδιες με την Ελλάδα. Τα πολιτικά τους συστήματα, οι θεσμοί και οι κοινωνικές συνθήκες διαφέρουν σημαντικά. Θα ήταν λάθος να κατασκευάσουμε μια εύκολη εξίσωση.

Μας προσφέρουν όμως ένα ερώτημα.

Στη Σερβία ένα φοιτητικό κίνημα απέκτησε διάρκεια και προκάλεσε σοβαρές πολιτικές ανατροπές.

Στην Ισπανία μια έξωση πυροδότησε κινητοποιήσεις, οι κινητοποιήσεις πίεσαν την κυβέρνηση, η κυβέρνηση έφερε μέτρα, τα μέτρα καταψηφίστηκαν και η πολιτική κρίση κατέληξε σε πρόωρες εκλογές.

Στην Ελλάδα, τα Τέμπη έβγαλαν στους δρόμους ένα κομμάτι της κοινωνίας σε κλίμακα που δύσκολα θυμάται η Μεταπολίτευση.

Και σήμερα έχουμε μπροστά μας στέγη, ακρίβεια, ενέργεια, καύσιμα, μισθούς και κόστος ζωής.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι γιατί οι Έλληνες «δεν αντιδρούν». Έχουν αποδείξει ότι αντιδρούν.

Το πραγματικό ερώτημα είναι άλλο:

Τι συμβαίνει ανάμεσα στη στιγμή που μια κοινωνία γεμίζει μια πλατεία και στη στιγμή που επιστρέφει σπίτι;

Πώς μετατρέπεται η κοινωνική κινητοποίηση σε διαρκή δημοκρατική πίεση; Πώς περνά από το σύνθημα στη θεσμική διεκδίκηση; Πώς παραμένει αυτόνομη χωρίς να γίνεται λάφυρο κομματικών μηχανισμών;

Και, πάνω απ’ όλα, πώς ξαναπιστεύει ο πολίτης ότι η συμμετοχή του μπορεί πράγματι να αλλάξει κάτι;

Γιατί αν τελικά έχουν ξενερώσει τα κινήματα στην Ελλάδα, αυτό δεν είναι πρόβλημα μόνο των κινημάτων.

Είναι πρόβλημα της ίδιας της δημοκρατίας.