ΔΙΕΘΝΗ
Ευρώπη: Οι τελευταίες ημέρες της Πομπηίας – Η «νέα Γιάλτα» και η ιστορική ήττα μιας ηπείρου χωρίς πολιτική πυξίδα
Άρθρο γνώμης του Άγγελου Γαβρή
Η Ευρώπη μοιάζει να βιώνει τις τελευταίες ημέρες της Πομπηίας. Όχι επειδή απειλείται με μια ξαφνική καταστροφή, αλλά επειδή παρακολουθεί την αναδιάταξη της παγκόσμιας ισχύος με την αμηχανία ενός πολιτικού συστήματος που έχει χάσει την ικανότητα να παρεμβαίνει στις εξελίξεις. Την ώρα που οι μεγάλες δυνάμεις επαναφέρουν τη λογική των σφαιρών επιρροής, η Ευρωπαϊκή Ένωση κινδυνεύει να περιοριστεί στον ρόλο του θεατή, χωρίς ενιαία στρατηγική, χωρίς αποφασιστική ηγεσία και, κυρίως, χωρίς την αυτοπεποίθηση που θα όφειλε να απορρέει από την ιστορική και πολιτική της ταυτότητα.
Η εικόνα της τριμερούς συνάντησης Τραμπ, Πούτιν και Σι Τζινπίνγκ στην Κίνα, όπως περιγράφεται στα σχετικά δημοσιεύματα, συμπυκνώνει αυτή την ανησυχία. Η απουσία ευρωπαϊκής εκπροσώπησης από ένα τέτοιο σχήμα δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι έχει συμφωνηθεί ένας νέος διαμοιρασμός του κόσμου. Αναδεικνύει, ωστόσο, το ενδεχόμενο να διαμορφώνονται κρίσιμοι γεωπολιτικοί συσχετισμοί χωρίς ουσιαστική ευρωπαϊκή συμμετοχή. Και αυτό συνιστά βαριά πολιτική ήττα για μια Ένωση που φιλοδοξεί να αποτελεί παγκόσμιο παράγοντα.
Από την Ευρώπη των αξιών στην Ευρώπη της γραφειοκρατίας
Το ευρωπαϊκό εγχείρημα γεννήθηκε από την ανάγκη να μην επαναληφθούν οι τραγωδίες του εικοστού αιώνα. Η ειρήνη, η δημοκρατία, η κοινωνική δικαιοσύνη, η αλληλεγγύη και η συνεργασία των λαών αποτέλεσαν τα θεμέλια της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Σήμερα, όμως, η πολιτική Ευρώπη υποχωρεί συχνά μπροστά σε μια γραφειοκρατική αντίληψη της διακυβέρνησης, όπου οι δημοσιονομικοί κανόνες, οι οικονομικές ισορροπίες και οι διακρατικοί συμβιβασμοί αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από ένα συνεκτικό πολιτικό όραμα.
Η Ένωση εμφανίζεται πρόθυμη να διαπραγματευτεί εμπορικές συμφωνίες, ενεργειακές εξαρτήσεις και εξοπλιστικές δαπάνες, αλλά δυσκολεύεται να αρθρώσει έναν αυτόνομο λόγο για τη διεθνή ασφάλεια. Αντί να λειτουργεί ως ισότιμος γεωπολιτικός πόλος, κινδυνεύει να καταστεί ενδιάμεσος στις συναλλαγές των ισχυρότερων, αποδεχόμενη συσχετισμούς που διαμορφώνονται ερήμην της.
Ακόμη σοβαρότερη είναι η κρίση αξιοπιστίας που προκαλεί η επιλεκτική επίκληση των ευρωπαϊκών αρχών. Το διεθνές δίκαιο, τα ανθρώπινα δικαιώματα και η προστασία των αμάχων δεν μπορούν να αποτελούν αδιαπραγμάτευτες αξίες σε μία σύγκρουση και αντικείμενο πολιτικών υπολογισμών σε κάποια άλλη. Η διαφορετική αντιμετώπιση διεθνών κρίσεων, ιδίως όταν υπάρχουν ισχυρά οικονομικά ή στρατηγικά συμφέροντα, ενισχύει την κατηγορία των δύο μέτρων και δύο σταθμών και αποδυναμώνει το ηθικό κύρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η Ευρώπη των πολλών ταχυτήτων δεν μπορεί να είναι Ευρώπη αλληλεγγύης
Η ίδια αντίφαση διαπερνά και το εσωτερικό της Ένωσης. Δεν μπορεί να οικοδομηθεί πραγματική ευρωπαϊκή αλληλεγγύη όταν ορισμένα κράτη διαθέτουν την οικονομική και πολιτική ισχύ να καθορίζουν τις προτεραιότητες, ενώ άλλα καλούνται να προσαρμόζονται στις αποφάσεις τους. Η Ευρώπη των δύο και τριών ταχυτήτων δεν αποτελεί απλώς πρόβλημα θεσμικής αρχιτεκτονικής. Συνιστά βαθύ πολιτικό έλλειμμα, που τροφοδοτεί την κοινωνική δυσπιστία και απομακρύνει τους πολίτες από το ευρωπαϊκό εγχείρημα.
Όσο η κοινωνική συνοχή υποχωρεί, τόσο ενισχύονται οι δυνάμεις του εθνικισμού, του αυταρχισμού και της Ακροδεξιάς. Η ευρωπαϊκή ηγεσία δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αυτή την εξέλιξη αποκλειστικά με εκκλήσεις υπέρ των θεσμών. Οφείλει να αποδείξει στην πράξη ότι η δημοκρατία παράγει κοινωνική προστασία, αξιοπρέπεια και προοπτική για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες.
Η «νέα Γιάλτα» και το τίμημα της ευρωπαϊκής απουσίας
Η ιστορική αναλογία με τη Γιάλτα του 1945 έχει ασφαλώς τα όριά της. Τότε, οι νικήτριες δυνάμεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου συζητούσαν τη μεταπολεμική τάξη. Σήμερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα και η Ρωσία εκπροσωπούν ανταγωνιστικά συμφέροντα, διαφορετικά πολιτικά συστήματα και συχνά συγκρουόμενες επιδιώξεις.
Ωστόσο, το κοινό στοιχείο είναι η επιστροφή μιας επικίνδυνης αντίληψης: ότι οι ισχυροί μπορούν να συζητούν για το μέλλον άλλων λαών με όρους γεωπολιτικής επιρροής. Η Ουκρανία, η Ταϊβάν, η Ανατολική Ευρώπη και άλλες περιοχές δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως διαπραγματευτικά ανταλλάγματα. Η κυριαρχία των κρατών και η αυτοδιάθεση των λαών δεν αποτελούν παραχωρήσεις των μεγάλων δυνάμεων.
Η Ευρώπη οφείλει να αντιπαραθέσει σε αυτή τη λογική μια πραγματικά ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική, με ενιαία διπλωματική παρουσία, αξιόπιστη κοινή ασφάλεια και συνεπή υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου. Η στρατηγική αυτονομία δεν μπορεί να παραμένει σύνθημα ευρωπαϊκών συνόδων, την ώρα που οι καθοριστικές αποφάσεις λαμβάνονται αλλού.
Η ιστορική ευθύνη των ευρωπαϊκών προοδευτικών δυνάμεων
Η απάντηση δεν βρίσκεται ούτε στην άκριτη προσκόλληση στην Ουάσιγκτον ούτε στην αναζήτηση νέων εξαρτήσεων από το Πεκίνο ή τη Μόσχα. Βρίσκεται στην πολιτική ανασυγκρότηση της ίδιας της Ευρώπης, με επίκεντρο τη δημοκρατία, την κοινωνική δικαιοσύνη και την ευρωπαϊκή κυριαρχία.
Οι σοσιαλιστικές, σοσιαλδημοκρατικές, πράσινες και ευρύτερες προοδευτικές δυνάμεις έχουν ιδιαίτερη ευθύνη να διαμορφώσουν αυτή την εναλλακτική. Μια Ευρώπη με ισχυρό κοινωνικό κράτος, δημοκρατική λογοδοσία, κοινή εξωτερική πολιτική και πραγματική αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών-μελών μπορεί να διεκδικήσει ξανά ουσιαστικό ρόλο στη διεθνή σκηνή.
Η εικόνα της Πομπηίας δεν είναι αναπόφευκτο πεπρωμένο. Είναι πολιτική προειδοποίηση. Και όσο οι ευρωπαϊκές ηγεσίες επιμένουν να διαχειρίζονται την παρακμή αντί να αντιμετωπίζουν τις αιτίες της, τόσο θα μεγαλώνει ο κίνδυνος η Ευρώπη να απουσιάζει από τις αποφάσεις που θα καθορίσουν το δικό της μέλλον.
