Στον απόηχο του Νταβός: Η Ε.Ε. αποφάσισε να κινηθεί ανεξάρτητα από τις ΗΠΑ του Τραμπ

Οι δημόσιες δηλώσεις ήταν προσεκτικές, σχεδόν ουδέτερες. Πίσω όμως από τις κλειστές πόρτες, το μήνυμα ήταν σαφές και βαρύ. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, στον απόηχο του Νταβός και της έκτακτης συνόδου των «27» για τη Γροιλανδία και τις απειλές του Ντόναλντ Τραμπ, φαίνεται πως έχει περάσει σε μια νέα φάση: αυτή της συνειδητής απομάκρυνσης από τη στρατηγική εξάρτηση από τις Ηνωμένες Πολιτείες, τουλάχιστον όσο ο Τραμπ βρίσκεται στον Λευκό Οίκο.

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο Αντόνιο Κόστα επέλεξαν στις κάμερες έναν ήπιο τόνο. Εξέφρασαν συγκρατημένη ικανοποίηση για την προσωρινή οπισθοχώρηση του Αμερικανού προέδρου στο ζήτημα των δασμών, χωρίς όμως να κρύψουν την επιφυλακτικότητα απέναντι στη νέα αμερικανική διοίκηση. Όπως προκύπτει όμως από το ρεπορτάζ του Politico Europe, το πραγματικό κλίμα εντός της πεντάωρης συνάντησης ήταν πολύ πιο σκοτεινό και αποφασιστικό.

Σύμφωνα με ευρωπαϊκές διπλωματικές πηγές που επικαλείται το Politico, το κοινό συμπέρασμα των περισσότερων ηγετών ήταν πως «δεν υπάρχει πια επιστροφή» στις σχέσεις εμπιστοσύνης με τις ΗΠΑ. Η καμπή ήρθε τη στιγμή που ο Τραμπ φέρεται να συνέδεσε ευθέως την επιβολή δασμών με τη Γροιλανδία, αφήνοντας να εννοηθεί ότι καμία συμφωνία και κανένας σύμμαχος δεν αποτελεί εμπόδιο όταν θεωρεί πως διακυβεύονται αμερικανικά συμφέροντα.

Με εξαίρεση τους γνωστούς φιλοτραμπικούς ηγέτες, με τον Βίκτορ Όρμπαν να ξεχωρίζει και δευτερευόντως τους Φίτσο και Μπάμπις, η πλειονότητα των «27» δείχνει πλέον να καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα: η Ευρώπη οφείλει να κινηθεί αυτόνομα. Ακόμη και η Γαλλογερμανική γραμμή, που στο παρελθόν εμφάνιζε σοβαρές διαφοροποιήσεις, παρουσιάστηκε αυτή τη φορά συγκλίνουσα. Ο Εμανουέλ Μακρόν και ο Φρίντριχ Μερτς, παρά τις επιμέρους διαφωνίες τους, μίλησαν για μια «σκληρή νέα πραγματικότητα» που δεν αφήνει περιθώρια αυταπατών.

«Ξέρουμε ότι πρέπει να εργαστούμε ως μια ανεξάρτητη Ευρώπη», δήλωσε χαρακτηριστικά η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν μετά το τέλος της συνόδου, μια φράση που αποτυπώνει τη μετατόπιση της ευρωπαϊκής σκέψης. Πίσω από αυτήν, όπως περιγράφουν διπλωμάτες, υπάρχει η κοινή παραδοχή ότι η μεταπολεμική τάξη πραγμάτων, όπως τη γνώρισε η Δύση από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, έχει οριστικά ραγίσει.

«Αυτή είναι η στιγμή του Ρουβίκωνα», ανέφερε στο Politico διπλωμάτης από χώρα της ανατολικής πτέρυγας. «Είναι θεραπεία σοκ. Η Ευρώπη δεν μπορεί να επιστρέψει στον τρόπο που ήταν πριν». Το ερώτημα, όπως παραδέχονται οι ίδιοι, δεν είναι αν αλλάζει πορεία η Ένωση, αλλά πώς και με ποια εργαλεία θα το κάνει.

Κοινή συνισταμένη των παρεμβάσεων, εντός και εκτός αιθουσών, ήταν ότι η ενιαία και γρήγορη αντίδραση της Ε.Ε. δεν μπορεί να εξαντληθεί σε μια μεμονωμένη κρίση. Η στρατηγική αυτονομία δεν αφορά μόνο την άμυνα ή την ενεργειακή ασφάλεια, αλλά το σύνολο της ευρωπαϊκής ισχύος: οικονομία, εμπόριο, παραγωγικότητα, γεωπολιτική παρουσία.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η μετατόπιση χωρών της ανατολικής Ευρώπης, οι οποίες για δεκαετίες αντιμετώπιζαν το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ ως υπαρξιακό εγγυητή απέναντι στη ρωσική απειλή. Η σχεδόν «θρησκευτική» πίστη στη διατλαντική σχέση φαίνεται να κλονίζεται. Σήμερα, ακόμη και κράτη που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή απέναντι στη Μόσχα δείχνουν πρόθυμα να συζητήσουν σοβαρά την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία.

Η περίπτωση της Εσθονίας είναι ενδεικτική. Το Ταλίν δήλωσε ότι εξέτασε το ενδεχόμενο αποστολής στρατευμάτων στη Γροιλανδία στο πλαίσιο αποστολής διερεύνησης του ΝΑΤΟ. Αν και η αποστολή δεν υλοποιήθηκε, το γεγονός και μόνο ότι τέθηκε στο τραπέζι δείχνει το βάθος της αλλαγής.

«Όταν η Ευρώπη δεν είναι διχασμένη, όταν στεκόμαστε ενωμένοι και είμαστε ξεκάθαροι και ισχυροί στη βούλησή μας να υπερασπιστούμε τους εαυτούς μας, τότε υπάρχουν αποτελέσματα», δήλωσε η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν, συνοψίζοντας το νέο κλίμα. Αντίστοιχα, ο Ντόναλντ Τουσκ έθεσε το ζήτημα της εμπιστοσύνης και του σεβασμού ως προϋπόθεση κάθε συμμαχίας, αφήνοντας σαφείς αιχμές για την αμερικανική στάση.

Αλλαγή παρατηρείται και στις βόρειες, φιλελεύθερες εμπορικά χώρες, που μέχρι πρότινος απέφευγαν κάθε κίνηση που θα μπορούσε να διαταράξει τις σχέσεις με την Ουάσιγκτον. Δανία, Σουηδία και Ολλανδία εμφανίζονται πλέον διατεθειμένες να συζητήσουν ακόμη και αντίποινα απέναντι στις πολιτικές Τραμπ.

Ακόμη και η Γερμανία, με την παραδοσιακά φιλοατλαντική πολιτική της κουλτούρα, δείχνει να επανεξετάζει θεμελιώδεις παραδοχές. Ο Μερτς έχει αφήσει ανοικτό το ενδεχόμενο σκληρής εμπορικής απάντησης, κάτι που μέχρι πρόσφατα θα θεωρούνταν πολιτικά αδιανόητο στο Βερολίνο.

Όπως σημειώνει διπλωμάτης στις Βρυξέλλες, «αυτή η κρίση ήταν μια δοκιμασία και πήραμε το μάθημά μας». Η Ευρώπη, φαίνεται, εισέρχεται σε μια περίοδο αναγκαστικής ωρίμανσης. Όχι με αυταπάτες, αλλά με την επίγνωση ότι η εποχή της άνευ όρων διατλαντικής βεβαιότητας ανήκει στο παρελθόν.