Ιδρυματοποιημένοι δεύτεροι

Γράφει ο Κωνσταντίνος Ταχτσίδης

Υπάρχει μεγάλη διαφορά από το να έρχεσαι δεύτερος και του να είσαι “δεύτερος”.

Το πρώτο είναι αποτέλεσμα μιας αναμέτρησης, ενώ το δεύτερο είναι προσδιορισμός.
Περιγράφει έναν τρόπο σκέψης, μια αισθητική, μια πολιτική συμπεριφορά και εκείνη τη χαρακτηριστική μικρότητα που αποκαλύπτεται όταν κάποιος αποκτά εξουσία και αρχίζει να συγχέει τη σημασία της θέσης του με την πραγματική του αξία.

Το ΠΑΣΟΚ και η ΕΛ.Α.Σ κινδυνεύουν να εξελιχθούν σε δύο διαφορετικές εκδοχές της ίδιας πολιτικής παθογένειας.

Όταν η μετριότητα γίνεται πολιτική ταυτότητα

Η πολιτική ιδρυματοποίηση δεν προϋποθέτει τοίχους, διαδρόμους και κλειδωμένες πόρτες, αρκεί να ζεις αρκετό καιρό μέσα σε ένα περιβάλλον ώστε να πάψεις να αντιλαμβάνεσαι τους περιορισμούς του.

Να συνηθίσεις τη μικρότητα της ματαιοδοξίας.
Να θεωρείς την εσωκομματική επιβίωση επιτυχία.
Να μπερδεύεις τη θέση σου στον κομματικό μηχανισμό με τη θέση σου στην κοινωνία και τη αναγνωρισιμότητα σου, πολιτικό επίτευγμα.

Αυτό ακριβώς συμβαίνει με ένα σημαντικό τμήμα του πολιτικού προσωπικού της ελληνικής Κεντροαριστεράς.
Μια μικρο-κοινωνία πολιτικής αυτοαναφορικότητας που επιβραβεύει τη συμμόρφωση, τιμωρεί την ανεξαρτησία και αναπαράγει στελέχη με εντυπωσιακή ικανότητα να επιβιώνουν χωρίς να παράγουν πολιτική.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι αυτοί οι άνθρωποι θα θεωρήσουν επιτυχία το να έρθουν δεύτεροι στις εκλογές, αλλά ότι έχουν μάθει και να σκέφτονται ως “δεύτεροι”.

Το ΠΑΣΟΚ και η αισθητική της μικροεξουσίας

Το ΠΑΣΟΚ διαθέτει μια ιστορική κληρονομιά που θα έπρεπε να λειτουργεί ως διαρκής υπενθύμιση της πολιτικής του ευθύνης.
Υπήρξε κόμμα κοινωνικής κινητικότητας, θεσμικών αλλαγών και ανατροπής παγιωμένων συσχετισμών, εκφράζοντας κοινωνικά στρώματα που βρίσκονταν για δεκαετίες στο περιθώριο.

Και όμως, ένα σημαντικό μέρος της σημερινής του στελεχιακής κουλτούρας μοιάζει περισσότερο με προϊόν εκείνου ακριβώς του κατεστημένου που το ιστορικό ΠΑΣΟΚ υποσχέθηκε κάποτε να ανατρέψει.

Μια πολιτική αισθητική γεμάτη έπαρση χωρίς αντίστοιχο πολιτικό εκτόπισμα.
Με αυστηρή προσήλωση στην κομματική ιεραρχία, ελάχιστη ανοχή στην αμφισβήτηση και μια σχεδόν ιδιοκτησιακή αντίληψη για την παράταξη.

Ένας πολιτικός χώρος που κάποτε διεκδίκησε να εκδημοκρατίσει την εξουσία κινδυνεύει σήμερα να αναπαράγει όλες τις αρνητικές συμπεριφορές της, ακόμη και χωρίς να την ασκεί.

Η πολιτική μικρότητα ως μηχανισμός αυτοσυντήρησης

Η ιδρυματοποιημένη μετριότητα έχει και μία άλλη χαρακτηριστική ιδιότητα, απεχθάνεται όποιον επιχειρεί να αλλάξει τους όρους του παιχνιδιού.

Δεν είναι τυχαίο ότι στο εσωτερικό του ΠΑΣΟΚ κάθε ουσιαστική συζήτηση για προοδευτικές συνεργασίες αντιμετωπίζεται συχνά σαν υπαρξιακή απειλή.

Ο Νίκος Ανδρουλάκης επιμένει ότι το ΠΑΣΟΚ θα διεκδικήσει την πρώτη θέση και έχει κάθε δικαίωμα να το κάνει. Όμως η πολιτική φιλοδοξία δεν μετριέται από το μέγεθος της διακηρυγμένης επιθυμίας, αλλά από το πολιτικό ρίσκο που είσαι διατεθειμένος να αναλάβεις.

Δεν μπορείς να υπόσχεσαι πολιτική αλλαγή με τη νοοτροπία φοβικου κομματικού γραφειοκράτη, ούτε να αντιμετωπίζεις την ανασύνθεση του προοδευτικού χώρου ως προσωπική προσβολή.

Αυτή η ιδιοκτησιακή αντίληψη για την πολιτική εκπροσώπηση αποτελεί ίσως την πιο χαρακτηριστική έκφραση του ιδρυματοποιημένου δεύτερου.
Θέλει να ηγηθεί, αλλά δεν θέλει να αμφισβητηθεί.
Θέλει να εκπροσωπεί την κοινωνία, αλλά δυσκολεύεται να την ακούσει.
Θέλει να κυβερνήσει, αλλά προηγουμένως απαιτεί να διασφαλίσει ότι τίποτα δεν θα διαταράξει την εξουσία του.

Η ΕΛΑΣ και ο κίνδυνος της ανακύκλωσης

Αλίμονο αν η Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη δεν συμπεριλιθφθεί σε αυτή την κριτική.

Η επιστροφή του Αλέξη Τσίπρα στην κεντρική πολιτική σκηνή δημιούργησε ασφαλώς μια νέα αναδιάταξη των πολιτικών συσχετισμών, όμως η δημιουργία ενός νέου κόμματος δεν συνεπάγεται αυτομάτως και τη δημιουργία νέας πολιτικής κουλτούρας.

Όσο και να προσπαθεί να πείσεις πως κομίζεις κάτι νέο, είναι αδύνατο να μη μεταφερθούν σε έναν καινούργιο -κεντροαριστερό πλέον- οργανισμό οι παλιές ιεραρχίες και η αντίληψη που επέφερε τις απανωτές ήττες απο τον Κυράκο Μητσοτάκη, ότι δηλαδή η εκλογική και κοινωνική επιρροή μπορεί απλά να υποκατασταθεί από την αναγνωρισιμότητα ενός ηγέτη.

Ο Τσίπρας δεν μπορεί να αναζητά τη δικαίωση της προηγούμενης κυβερνητικής του διαδρομής ως υποκατάστατο ενός νέου πολιτικού σχεδίου, ούτε η ΕΛ.Α.Σ μπορεί να θεωρεί ότι η μικρή δημοσκοπική υπεροχή απέναντι στο ΠΑΣΟΚ αρκεί για να τη μετατρέψει σε δύναμη κυβερνητικής αλλαγής.

Αν η νέα αυτή προσπάθεια εξαντληθεί στην στην αναπαραγωγή των γνωστών αντιπαραθέσεων, θα καταλήξει να προσφέρει απλώς ένα ακόμη οργανωτικό καταφύγιο στην ίδια πολιτική και ηττοπαθή γενιά του ΣΥΡΙΖΑ.

Η ανανέωση λοιπόν, δεν κρίνεται από την ημερομηνία ίδρυσης ενός κόμματος, αλλά από τις σχέσεις εξουσίας που είναι διατεθειμένο να ανατρέψει, κυρίως στο εσωτερικό του.

Το δικαίωμα να είσαι δεύτερος και η ευθύνη να μην παραμένεις

Φυσικά, η πολιτική αντιπαράθεση μεταξύ ΠΑΣΟΚ και ΕΛ.Α.Σ δεν αποτελεί από μόνη της πρόβλημα.

Τα κόμματα έχουν διαφορετικές ιστορικές διαδρομές, πραγματικές πολιτικές διαφωνίες και δικαίωμα στην αυτονομία τους.
Ούτε υπάρχει κάποιος κανόνας που να επιβάλλει τη συνεργασία απλώς και μόνο επειδή δύο σχηματισμοί τοποθετούνται στον προοδευτικό χώρο.

Αλλά άλλο πράγμα η υπεράσπιση της πολιτικής αυτονομίας και άλλο η αναγωγή της κομματικής αυτοσυντήρησης και πολιτικής επιβίωσης σε υπέρτατο στόχο.

Η ελληνική κοινωνία δεν χρειάζεται δύο ή τρία κόμματα που θα ανταγωνίζονται για το ποιο διαθέτει το ιστορικό δικαίωμα να εκπροσωπεί την πρόοδο.
Χρειάζεται πολιτικές δυνάμεις ικανές να συγκρουστούν με την οικονομική ανισότητα, την υπερσυγκέντρωση του πλούτου, την ιδιωτικοποίηση των δημόσιων αγαθών και τη συντηρητική ηγεμονία.

Και αυτή η σύγκρουση απαιτεί κάτι περισσότερο από επικοινωνιακή επάρκεια και κομματική πειθαρχία. Απαιτεί πολιτικό θάρρος, πνευματική γενναιοδωρία και ανθρώπους που δεν αντιμετωπίζουν κάθε διαφορετική άποψη ως απειλή για την προσωπική τους σταδιοδρομία.

Η κοινωνία δε δίνει δεκάρα για την αυτονομία και την πολιτική σας επιβίωση

Το χειρότερο με τους ιδρυματοποιημένους δεύτερους είναι ότι συνήθως δεν αντιλαμβάνονται πως είναι δεύτεροι.

Έχουν μάθει να μετρούν την αξία τους μέσα από την αναγνώριση ενός κλειστού μηχανισμού, να συγχέουν την υπακοή με τη σοβαρότητα, τη μικροπολιτική επιδεξιότητα με την ευφυΐα και την επιβίωση με την επιτυχία.

Δεν αρκεί να αλλάξει δημοσκοπική θέση, πρέπει να αλλάξει πολιτική νοοτροπία.

Γιατί ακόμη κι αν αύριο, για παράδειγμα, το ΠΑΣΟΚ προσπεράσει την ΕΛ.Α.Σ, ακόμη κι αν καταφέρει να εμφανιστεί ως ο ισχυρότερος αντίπαλος του Κυριάκου Μητσοτάκη, τίποτα από αυτά δεν θα αρκεί αν εξακολουθήσει να αναπαράγει την ίδια κουλτούρα κομματικής ιδιοκτησίας, προσωπικής έπαρσης και περιορισμένης πολιτικής επάρκειας.

Δεν είναι ντροπή να έρχεσαι δεύτερος.
Ντροπή είναι να έχεις εξοικειωθεί τόσο με τη μετριότητα ώστε να μην μπορείς πια να την αναγνωρίσεις και να θεωρείς την εσωκομματική σου κυριαρχία ως απόδειξη προσωπικής επιτυχίας.

Τη δεύτερη θέση στις εκλογές μπορεί κάποτε να την ξεπεράσεις.
Όμως το να γίνεις πρώτος δεν θα έπρεπε να σημαίνει απλώς επιστροφή στην εξουσία, αλλά ότι έχεις αποκτήσει το πολιτικό ανάστημα, την καλλιέργεια και το ήθος που απαιτούνται για να την ασκήσεις διαφορετικά.

Γιατί μπορείς να κερδίσεις τις εκλογές χωρίς να έχεις ξεπεράσει ποτέ όλα εκείνα που σε έκαναν “δεύτερο”.