ΠΟΛΙΤΙΚΗ
Ιουλιανά 1965: Το Στέμμα, η Αποστασία και η δοκιμασία της δημοκρατίας
Η σύγκρουση για τον έλεγχο του στρατού, οι κυβερνήσεις της Αποστασίας και η λαϊκή αντίδραση πριν από τη δικτατορία.
Στις 15 Ιουλίου 1965 ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄ αρνήθηκε να δεχθεί την ανάληψη του υπουργείου Εθνικής Άμυνας από τον πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου. Ο πρωθυπουργός αποχώρησε από τα ανάκτορα δηλώνοντας ότι παραιτείται και, την ίδια βραδιά, ο βασιλιάς όρκισε στη θέση του τον πρόεδρο της Βουλής, Γεώργιο Αθανασιάδη-Νόβα. Σε λίγες ώρες, η σύγκρουση για ένα υπουργείο έγινε κρίση για το ποιος είχε τον τελευταίο λόγο στη διακυβέρνηση της χώρας.
Ο έλεγχος του στρατού στο επίκεντρο
Η Ένωση Κέντρου είχε κερδίσει στις εκλογές της 16ης Φεβρουαρίου 1964 το 52,72% και 171 έδρες. Η κοινοβουλευτική αυτή πλειοψηφία επέτρεπε στον Παπανδρέου να κυβερνήσει αυτοδύναμα. Η απόφαση να αντικαταστήσει τον υπουργό Άμυνας Πέτρο Γαρουφαλιά τον έφερε, όμως, αντιμέτωπο με το Στέμμα, που διεκδικούσε καθοριστικό ρόλο στις αποφάσεις για τις Ένοπλες Δυνάμεις. Αρχείο «Καθημερινής» για τις εκλογές.
Ένα τηλεγράφημα της αμερικανικής πρεσβείας της 9ης Ιουλίου αποτυπώνει τη διαφωνία ήδη πριν από τη ρήξη. Ο βασιλιάς δεν συναινούσε στην αντικατάσταση του Γαρουφαλιά ή του αρχηγού ΓΕΣ Ιωάννη Γεννηματά. Λίγες ημέρες αργότερα, κατά την ίδια διπλωματική αλληλογραφία, ο Παπανδρέου πρότεινε την παραμονή του Γεννηματά ως συμβιβασμό. Στο μεταξύ, η υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ και οι καταγγελίες για τον Ανδρέα Παπανδρέου χρησιμοποιήθηκαν ως επιχείρημα κατά της ανάληψης του υπουργείου από τον πρωθυπουργό.
Τρεις κυβερνήσεις και η κοινωνία στους δρόμους
Οι κυβερνήσεις του Γεωργίου Αθανασιάδη-Νόβα και του Ηλία Τσιριμώκου απέτυχαν να εξασφαλίσουν την εμπιστοσύνη της Βουλής. Τον Σεπτέμβριο ο Στέφανος Στεφανόπουλος συγκέντρωσε 152 ψήφους, με τη στήριξη της ΕΡΕ, των Προοδευτικών και βουλευτών που απομακρύνθηκαν από την Ένωση Κέντρου. Ανάμεσά τους ήταν ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, υπουργός Συντονισμού στις κυβερνήσεις Νόβα και Στεφανόπουλου. Επίσημο βιογραφικό του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη.
Η κρίση βγήκε αμέσως από τα ανάκτορα και τη Βουλή. Οι διαδηλώσεις στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις έθεσαν στο επίκεντρο τη λαϊκή κυριαρχία. Στις 21 Ιουλίου, στη διάρκεια της βίαιης αστυνομικής διάλυσης συγκέντρωσης της ΕΦΕΕ, σκοτώθηκε ο φοιτητής και μέλος της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη Σωτήρης Πέτρουλας. Η κηδεία του εξελίχθηκε σε μαζική διαδήλωση. Αρχείο της ΕΡΤ.
Από την κρίση του 1965 στην 21η Απριλίου
Η κυβέρνηση Στεφανόπουλου έπεσε τον Δεκέμβριο του 1966. Η χώρα οδηγήθηκε προς νέες εκλογές, προγραμματισμένες για τον Μάιο του 1967. Τις ματαίωσε το πραξικόπημα των συνταγματαρχών της 21ης Απριλίου. Χρειάστηκαν διαφορετικές πολιτικές και στρατιωτικές αποφάσεις για να επιβληθεί η δικτατορία. Τα Ιουλιανά είχαν, ωστόσο, ήδη αποκαλύψει το πρόβλημα που έκανε τη δημοκρατία ευάλωτη: μια κυβέρνηση με ισχυρή λαϊκή εντολή βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα Στέμμα που διεκδικούσε τον έλεγχο του στρατεύματος και τη δυνατότητα να καθορίζει τη σύνθεση της εκτελεστικής εξουσίας.
Πηγές και τεκμήρια: in.gr, αφιέρωμα του Βενιζέλου Λεβεντογιάννη, Αρχείο ΕΡΤ, «Ιουλιανά 1965». Φωτογραφία αρχείου: Σ. & Μ. Τρεβιζάκης / ΕΛΙΑ–ΜΙΕΤ, 1963, CC BY 4.0.
