ΓΝΩΜΕΣ
Πέρα από τον Τρίτο Δρόμο: Η νέα προοδευτική πρόταση του 21ου αιώνα
Ο τέταρτος δρόμος προς τον σοσιαλισμό
Η αναζήτηση μιας νέας προοδευτικής απάντησης στον 21ο αιώνα
Η παγκοσμιοποίηση, η κλιματική κρίση, η τεχνητή νοημοσύνη, η στεγαστική κρίση και η ανασφάλεια της μεσαίας τάξης δημιουργούν ένα νέο πολιτικό περιβάλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, η σκέψη του Μαρκ Κάρνεϊ, πρωθυπουργού του Καναδά και πρώην κεντρικού τραπεζίτη, αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Ο Κάρνεϊ δεν προτείνει την κατάργηση του καπιταλισμού ούτε αυτοπροσδιορίζεται ως θεωρητικός ενός νέου σοσιαλισμού. Επιχειρεί όμως να επαναφέρει την κοινωνία πάνω από την αγορά, υποστηρίζοντας ότι η τιμή ενός αγαθού δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με την κοινωνική του αξία.
Από τον Τρίτο Δρόμο σε μια νέα σοσιαλδημοκρατία
Ο Τρίτος Δρόμος αποδέχθηκε σε μεγάλο βαθμό τη λειτουργία των απελευθερωμένων αγορών, θεωρώντας ότι η ανάπτυξη μπορεί στη συνέχεια να χρηματοδοτήσει κοινωνικές πολιτικές.
Σήμερα, όμως, το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την αναδιανομή του πλούτου. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο παράγεται και κατανέμεται: ποιος κατέχει την κατοικία, ποιος ελέγχει τα δεδομένα, ποιος κερδίζει από την τεχνητή νοημοσύνη, ποιος χρηματοδοτεί την πράσινη μετάβαση και ποιος αναλαμβάνει το κόστος των κρίσεων.
Ο τέταρτος δρόμος συνεπώς δεν περιορίζεται στη διόρθωση των ανισοτήτων εκ των υστέρων. Επιχειρεί να επηρεάσει τη διαμόρφωση του οικονομικού αποτελέσματος εξαρχής.
Τιμή δεν σημαίνει αξία
Στον πυρήνα της σκέψης του Κάρνεϊ βρίσκεται η διάκριση ανάμεσα στην αγοραία τιμή και την κοινωνική αξία.
Ένα σπίτι έχει τιμή, αλλά η δυνατότητα μιας οικογένειας να αποκτήσει αξιοπρεπή κατοικία έχει πολύ μεγαλύτερη κοινωνική σημασία. Ένα δάσος μπορεί να αποτιμηθεί ως ξυλεία, χωρίς η αγορά να μπορεί να αποτιμήσει πλήρως τη σημασία του για τις επόμενες γενιές. Ένα σχολείο και ένα νοσοκομείο έχουν κόστος, αλλά η αξία της ισότητας ευκαιριών και της καθολικής πρόσβασης στην υγεία δεν μπορεί να αποτυπωθεί αποκλειστικά σε χρήμα.
Η αγορά, επομένως, δεν εξαφανίζεται. Αλλά παύει να είναι ο τελικός κριτής της κοινωνικής αξίας.
Οι επτά αξίες μιας νέας προοδευτικής οικονομίας
Η σκέψη του Κάρνεϊ οργανώνεται γύρω από επτά αξίες: αλληλεγγύη, δικαιοσύνη, ευθύνη, ανθεκτικότητα, βιωσιμότητα, δυναμισμό και ταπεινότητα.
Η πρόταση δεν είναι λιγότερη οικονομία ή λιγότερη αγορά. Είναι καλύτερη οικονομία και αγορά με κανόνες και σκοπό. Το κράτος δεν βρίσκεται απέναντι από την επιχειρηματικότητα, αλλά δημιουργεί τις συνθήκες ώστε η ιδιωτική πρωτοβουλία να υπηρετεί και συλλογικούς στόχους.
Από το κοινωνικό στο επενδυτικό κράτος
Το κράτος του 21ου αιώνα δεν μπορεί να περιορίζεται στη φορολογία και την αναδιανομή. Πρέπει να επενδύει, να σχεδιάζει, να δημιουργεί νέες αγορές και να κινητοποιεί ιδιωτικά κεφάλαια.
Υποδομές, ενέργεια, κατοικία, ψηφιακά δίκτυα, τεχνητή νοημοσύνη, εκπαίδευση, έρευνα, δημόσιες μεταφορές και ανθεκτικότητα των πόλεων μετατρέπονται σε πεδία στρατηγικής δημόσιας πολιτικής.
Το κράτος, με άλλα λόγια, δεν έρχεται μόνο στο τέλος για να διορθώσει τις συνέπειες της αγοράς. Βρίσκεται στην αρχή, σχεδιάζει και κατευθύνει.
Η κατοικία στο επίκεντρο
Η στεγαστική κρίση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της νέας προσέγγισης. Όταν ένας εργαζόμενος δεν μπορεί να κατοικήσει στην πόλη όπου εργάζεται ή ένα ζευγάρι με δύο μισθούς δεν μπορεί να αποκτήσει σπίτι, το πρόβλημα ξεπερνά την αγορά ακινήτων και αγγίζει την κοινωνική κινητικότητα και τη δημοκρατία.
Η παρέμβαση στην προσφορά κατοικίας, όπως επιχειρείται στον Καναδά, μετατρέπει τη στεγαστική πολιτική από απλή κοινωνική παροχή σε αναπτυξιακή και παραγωγική πολιτική.
Η πολιτική της καθημερινής ασφάλειας
Η σύγχρονη προοδευτική πολιτική καλείται να απαντήσει σε ένα απλούστερο αλλά πιο άμεσο ερώτημα: «Μπορώ να πληρώσω τη ζωή μου;»
Ενοίκιο, τρόφιμα, ενέργεια, μετακινήσεις, υγεία και φροντίδα παιδιών συγκροτούν το νέο πεδίο της affordability, της οικονομικής προσιτότητας της καθημερινής ζωής.
Η πολιτική επιτυχία δεν κρίνεται μόνο από τους οικονομικούς δείκτες, αλλά από το αν ο πολίτης μπορεί να ζήσει αξιοπρεπώς, να αποταμιεύσει και να αισθάνεται ασφαλής για το μέλλον.
Ανθεκτικότητα απέναντι στις νέες κρίσεις
Η ανθεκτικότητα γίνεται νέα μορφή κοινωνικής ασφάλειας. Ενεργειακές κρίσεις, πανδημίες, κλιματικά φαινόμενα, κυβερνοεπιθέσεις, διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες και γεωπολιτικές εντάσεις αποδεικνύουν ότι η οικονομική αποτελεσματικότητα δεν αρκεί.
Το κρίσιμο ερώτημα πλέον είναι όχι μόνο πόσο φθηνά λειτουργεί ένα σύστημα, αλλά και πόσο ασφαλές και ανθεκτικό είναι όταν οι συνθήκες αλλάζουν.
Πράσινη μετάβαση με κοινωνικό πρόσημο
Η πράσινη μετάβαση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως κόστος. Μπορεί να αποτελέσει επενδυτική ευκαιρία για νέες βιομηχανίες, τεχνολογίες, υποδομές και θέσεις εργασίας.
Το κρίσιμο πολιτικό ερώτημα είναι όμως ποιος θα πληρώσει και ποιος θα κερδίσει. Χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη, η πράσινη μετάβαση μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις. Με επενδύσεις, φθηνότερη ενέργεια και νέες θέσεις εργασίας μπορεί να γίνει νέο κοινωνικό συμβόλαιο.
Η τεχνητή νοημοσύνη και το νέο μεγάλο ερώτημα
Η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί μια νέα πρόκληση για τη σοσιαλδημοκρατία. Αν η παραγωγικότητα αυξηθεί θεαματικά, ποιος θα καρπωθεί τα οφέλη;
Μόνο οι μέτοχοι ή και οι εργαζόμενοι; Περισσότερα κέρδη ή υψηλότεροι μισθοί, μικρότερος χρόνος εργασίας και καλύτερες δημόσιες υπηρεσίες; Και τα δεδομένα των πολιτών θα αποτελούν αποκλειστικά ιδιωτική πρώτη ύλη ή θα αντιμετωπίζονται ως συλλογικός πόρος;
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα πεδία της νέας σοσιαλδημοκρατίας.
Η επιστροφή του δημοκρατικού κράτους
Ο τέταρτος δρόμος δεν σημαίνει επιστροφή στον κρατισμό του παρελθόντος. Σημαίνει ένα ικανό δημοκρατικό κράτος, το οποίο συνεργάζεται με την αγορά χωρίς να αιχμαλωτίζεται από αυτήν.
Ένα κράτος που επενδύει, αξιολογεί πολιτικές, προστατεύει τον ανταγωνισμό, εμποδίζει τα μονοπώλια και διασφαλίζει καθολική πρόσβαση στα βασικά αγαθά.
Με μία φράση: μέχρι εδώ αποφασίζει η τιμή· από εδώ και πέρα αποφασίζει η κοινωνία.
Οι πόλεις ως εργαστήρια προοδευτικής διακυβέρνησης
Ο τέταρτος δρόμος μπορεί να εφαρμοστεί πρώτα στις πόλεις, όπου συναντώνται η στεγαστική κρίση, η ενεργειακή μετάβαση, οι μετακινήσεις, η κλιματική προσαρμογή, οι ψηφιακές υπηρεσίες και η κοινωνική πολιτική.
Ο σύγχρονος δήμος μπορεί να γίνει τοπικό αναπτυξιακό κράτος: να δημιουργεί προσιτή κατοικία, να επενδύει στην ενέργεια, να αξιοποιεί τη δημοτική περιουσία, να χρησιμοποιεί τεχνητή νοημοσύνη και ανοικτά δεδομένα και να σχεδιάζει βιώσιμη κινητικότητα.
Οι δέκα αρχές του τέταρτου δρόμου
Ο τέταρτος δρόμος συνοψίζεται στην ιδέα ότι η οικονομία υπηρετεί την κοινωνία, η αγορά είναι εργαλείο και όχι κριτής των κοινωνικών αξιών, το κράτος επενδύει και διαμορφώνει αγορές, ενώ κατοικία, υγεία, παιδεία, ενέργεια και ψηφιακή πρόσβαση αποτελούν βασικές υποδομές κοινωνικής ελευθερίας.
Παράλληλα, η πράσινη μετάβαση, η τεχνητή νοημοσύνη και η τεχνολογική πρόοδος πρέπει να παράγουν κοινωνικό μέρισμα. Η ανθεκτικότητα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως οικονομικός στόχος, η affordability ως βασικό κριτήριο διακυβέρνησης και οι πόλεις ως πρωταγωνιστές του νέου κοινωνικού συμβολαίου.
Πάνω απ’ όλα, η δημοκρατία πρέπει να ξανακερδίσει την ικανότητα να καθορίζει το μέλλον απέναντι στις αγορές, τα μονοπώλια και τις τεχνολογικές πλατφόρμες.
Από το «πόσο κοστίζει;» στο «πόσο αξίζει;»
Ο πυρήνας της συζήτησης βρίσκεται στη μετάβαση από το «πόσο κοστίζει;» στο «πόσο αξίζει;».
Πόσο αξίζει μια κοινωνία όπου οι νέοι μπορούν να αποκτήσουν σπίτι; Μια πόλη στην οποία μπορείς να αναπνεύσεις; Ένα δημόσιο σχολείο που προσφέρει ίσες ευκαιρίες; Η ασφάλεια απέναντι στην κλιματική κρίση; Η αξιοπρεπής εργασία και η εμπιστοσύνη στους θεσμούς;
Αυτά δεν είναι ερωτήματα που απαντά ένα χρηματιστήριο. Είναι πολιτικά ερωτήματα που πρέπει να απαντηθούν δημοκρατικά.
Ο τέταρτος δρόμος δεν είναι επιστροφή στο παρελθόν. Είναι μια νέα σύνθεση: αγορά χωρίς κοινωνία οδηγεί στην ανασφάλεια, κράτος χωρίς δυναμισμό στη στασιμότητα, ανάπτυξη χωρίς δικαιοσύνη στη διάρρηξη της κοινωνίας και τεχνολογία χωρίς δημοκρατικούς κανόνες σε νέες συγκεντρώσεις εξουσίας.
Η πρόκληση είναι να ξαναμπεί η δημοκρατία πάνω και από το κράτος και από την αγορά. Και για τον σοσιαλισμό του 21ου αιώνα, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα αναδιανεμηθεί καλύτερα ο πλούτος, αλλά τι είδους ζωή θέλουμε και μπορούμε να ζήσουμε όλοι μαζί ειρηνικά.
