Το στοίχημα της επόμενης ημέρας

Των Δημήτρη Λιάκου και Ειρήνης-Ακριβής Νταή

Δημοσιεύθηκε στο ” Βήμα της Κυριακής” || Ελληνική Οικονομία | Ανάπτυξη | Κυριακή 28 Ιουνίου 2026

Οι τελευταίες εκτιμήσεις διεθνών οργανισμών για τις επιπτώσεις της νέας γεωπολιτικής αστάθειας στην παγκόσμια οικονομία δεν περιορίζονται στις μακροοικονομικές επιπτώσεις. Αποτελούν υπενθύμιση ότι η διεθνής αβεβαιότητα δεν είναι πλέον παρένθεση, αλλά μόνιμο χαρακτηριστικό. Η εποχή της φθηνής ενέργειας, των σταθερών αλυσίδων αξίας και των απολύτως προβλέψιμων εμπορικών ροών έχει παρέλθει. Ακόμη και στο ευνοϊκότερο σενάριο, η ανάπτυξη πιέζεται, ο πληθωρισμός παραμένει πιο επίμονος και οι επενδυτικές αποφάσεις γίνονται πιο επιφυλακτικές.

Για την Ελλάδα, το ερώτημα είναι κρίσιμο. Η οικονομία έχει ανακτήσει μέρος της δυναμικής της και η δημοσιονομική εικόνα εμφανίζεται πιο σταθερή. Ωστόσο, η οικονομική ανάλυση οφείλει να διακρίνει την ανάκαμψη από τον πραγματικό μετασχηματισμό. Η βελτίωση επιμέρους δεικτών δεν σημαίνει αυτόματα ότι η χώρα έχει θωρακιστεί απέναντι στα νέα διεθνή σοκ. Παραμένει οικονομία με υψηλή εξάρτηση από την εισαγόμενη ενέργεια, περιορισμένη παραγωγική διαφοροποίηση και υψηλή εξάρτηση από συγκεκριμένους κλάδους, χαμηλή παραγωγικότητα σε κρίσιμους τομείς και έντονες πιέσεις στο διαθέσιμο εισόδημα.

Η τελευταία πενταετία ήταν διδακτική. Η πανδημία, η ενεργειακή κρίση, ο πληθωρισμός και η γεωπολιτική αστάθεια έδειξαν ότι κάθε εξωτερική διαταραχή μεταφέρεται γρήγορα ως κρίση κόστους στα τρόφιμα, στις μεταφορές, στις υπηρεσίες και στη χρηματοδότηση. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα διαχρονικά κινείται σε επίπεδα ανώτερα των μέσων ευρωπαϊκών (τον Μάιο ξεπέρασε το 5%, έναντι 3,2% στην ευρωζώνη). Η απόκλιση δείχνει ότι η ακρίβεια δεν είναι απλώς εισαγόμενο φαινόμενο, αλλά συνδέεται και με εγχώριες αδυναμίες στην αγορά ενέργειας, στον ανταγωνισμό, στις μεταφορές και στη διάρθρωση της παραγωγής. Τελικά, το βάρος καταλήγει στα νοικοκυριά, στους εργαζόμενους και στις επιχειρήσεις.

Η επαναλαμβανόμενη ανάγκη για παρεμβάσεις στήριξης απέναντι στο ενεργειακό κόστος δείχνει ότι η ενεργειακή ευαλωτότητα δεν είναι θεωρητικό ζήτημα, αλλά άμεση πίεση στον προϋπολογισμό. Τα μέτρα στήριξης μπορεί να είναι κοινωνικά αναγκαία, όμως δεν μπορούν να αποτελούν μόνιμη στρατηγική. Ανθεκτικότητα σημαίνει να μειώνεις την ανάγκη επιδότησης μέσα από επενδύσεις στην ενεργειακή αποδοτικότητα, στα δίκτυα, στην αποθήκευση, στην παραγωγική αναβάθμιση και στη μείωση του κόστους παραγωγής. Σε μια χώρα όπου οι μικρές επιχειρήσεις έχουν μικρά περιθώρια απορρόφησης κόστους, η ενεργειακή ασφάλεια είναι ταυτόχρονα κοινωνική πολιτική, βιομηχανική πολιτική και προϋπόθεση ανταγωνιστικότητας.

Το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ) υπήρξε ιστορική ευκαιρία, καθώς κινητοποίησε δημόσιους και ιδιωτικούς πόρους και επιτάχυνε έργα και μεταρρυθμίσεις. Η αξιολόγησή του, όμως, δεν μπορεί να περιορίζεται στην απορρόφηση ούτε να παρουσιάζεται σαν να επέφερε αυτομάτως το βέλτιστο αποτέλεσμα. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιο μέρος αυτής της χρηματοδότησης ενίσχυσε πραγματικά την παραγωγική βάση, την τεχνολογική αναβάθμιση, τις εξαγωγές, τη βιομηχανία και τη δημιουργία καλύτερων θέσεων εργασίας.

Εδώ βρίσκεται και το ζήτημα των απαραίτητων μεταρρυθμίσεων. Χωρίς κράτος που σχεδιάζει, ελέγχει και υλοποιεί γρήγορα και αξιόπιστα, οι πόροι δεν αρκούν. Χρειάζονται σταθεροί κανόνες, ταχύτερη δικαιοσύνη, σύγχρονο χωροταξικό πλαίσιο, ουσιαστικός έλεγχος του ανταγωνισμού, απλούστερες αδειοδοτήσεις, αξιολόγηση των δημόσιων πολιτικών και διοίκηση με μετρήσιμους στόχους. Χρειάζονται, επίσης, μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση και στην κατάρτιση, ώστε οι δεξιότητες να συνδέονται με την παραγωγή, την πράσινη μετάβαση και την τεχνολογία. Η μεταρρύθμιση δεν είναι λογιστική υποχρέωση προς τους θεσμούς. Είναι ο μηχανισμός που μετατρέπει τη χρηματοδότηση σε διατηρήσιμη ανάπτυξη. Οι αλλαγές αυτές πρέπει να έχουν σαφή προτεραιότητα, όπως η μείωση του γραφειοκρατικού κόστους, το σταθερό φορολογικό περιβάλλον, οι ταχύτερες και διαφανείς δημόσιες προμήθειες, διαλειτουργικά ψηφιακά συστήματα και πραγματική λογοδοσία για τα αποτελέσματα. Διαφορετικά, οι επενδύσεις καθυστερούν, το κόστος αυξάνεται και η χώρα χάνει το πλεονέκτημα του χρόνου.

Η επόμενη ημέρα του ΤΑΑ είναι στοίχημα για τη χώρα. Δεν αρκούν αποσπασματικές προσεγγίσεις ή μερικές ανακατανομές πόρων. Χρειάζεται συνεκτικό σχέδιο που θα γνωρίζει ποια έργα προηγούνται, ποια χρηματοδοτούνται, από ποια πηγή και ποια εμπόδια πρέπει να αρθούν εγκαίρως. Χρειάζεται μόνιμη αρχιτεκτονική χρηματοδότησης που θα συνδυάζει το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων, τους ευρωπαϊκούς πόρους, τις κρατικές εγγυήσεις, το τραπεζικό σύστημα, την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και τις συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Η έγκαιρη προετοιμασία θα κρίνει αν η επόμενη φάση θα είναι συνέχεια ή απότομη διακοπή.

Προϋπόθεση είναι να χαρτογραφηθούν τα έργα που κινδυνεύουν να μείνουν εκτός των στενών χρονοδιαγραμμάτων, να ιεραρχηθούν με βάση τον αναπτυξιακό τους αντίκτυπο και να στηριχθούν οι φορείς και οι επιχειρήσεις που δεν διαθέτουν την ίδια διοικητική ή χρηματοδοτική δυνατότητα. Κανένα βιώσιμο έργο δεν πρέπει να αποκλείεται επειδή δεν έχει πρόσβαση στο κατάλληλο σχήμα χρηματοδότησης ή επειδή δεν μπορεί να περάσει έγκαιρα από τον σχεδιασμό στην υλοποίηση.

Η πρόκληση δεν είναι να αναπαραχθεί ένα έκτακτο εργαλείο, αλλά να μετατραπεί η εμπειρία του σε μόνιμη παραγωγική ικανότητα. Περισσότερες μικρομεσαίες επιχειρήσεις, συνεργασίες, εξαγωγικοί κλάδοι, βιομηχανία, αγροδιατροφή και τεχνολογική αναβάθμιση πρέπει να αποκτήσουν πρόσβαση σε κατάλληλη χρηματοδότηση, με σαφή κριτήρια ανθεκτικότητας, καινοτομίας, παραγωγικής προστιθέμενης αξίας και ποιοτικών θέσεων εργασίας.

Αντίστοιχα, η κοινωνική πολιτική πρέπει να αντιμετωπιστεί όχι ως συμπλήρωμα της ανάπτυξης ούτε ως παροδική απάντηση στις κρίσεις. Είναι απαραίτητος πολλαπλασιαστικός μηχανισμός, επειδή η κατάρτιση, η προσιτή στέγη, η υγεία, η παιδεία, η πρόσβαση στην εργασία και η κοινωνική συνοχή ενισχύουν την παραγωγική βάση και βελτιώνουν την ικανότητα της οικονομίας να αξιοποιεί τις επενδύσεις. Μια κοινωνία με ασθενές υπόβαθρο παράγει τελικά λιγότερο ανθεκτική οικονομία.

Το ζητούμενο δεν είναι να επιβεβαιώσουμε ότι η Ελλάδα ανέκαμψε. Είναι να αποδείξουμε ότι μπορεί να αντέξει. Αυτό απαιτεί παραγωγική στρατηγική, θεσμικές μεταρρυθμίσεις, κοινωνική συνοχή και δημόσια πολιτική με ορίζοντα μεγαλύτερο από τον επόμενο οικονομικό κύκλο.

Λεζάντα φωτογραφίας: Η επαναλαμβανόμενη ανάγκη για παρεμβάσεις στήριξης απέναντι στο ενεργειακό κόστος δείχνει ότι η ενεργειακή ευαλωτότητα δεν είναι θεωρητικό ζήτημα, αλλά άμεση πίεση στον προϋπολογισμό.

Ο κ. Δημήτρης Λιάκος είναι οικονομολόγος.

Η κυρία Ειρήνη-Ακριβή Νταή είναι οικονομολόγος.