Ενεργειακή μετάβαση για λίγους: Τα υπερκέρδη, οι περικοπές και το αδιέξοδο της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας

Του Γαβρή Άγγελου

Την ώρα που η κυβέρνηση επιχειρεί να παρουσιάσει τη διαβούλευση για το νέο χωροταξικό πλαίσιο των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας ως βήμα «πράσινου εκσυγχρονισμού», η πραγματική εικόνα της ενεργειακής αγοράς αποκαλύπτει μια βαθιά αντίφαση με σοβαρές κοινωνικές και οικονομικές προεκτάσεις. Η Ελλάδα παράγει πλέον τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, σε βαθμό που το σύστημα αδυνατεί να απορροφήσει και να διανείμει το σύνολο της παραγωγής. Ωστόσο, αντί αυτή η υπερπαραγωγή να μεταφράζεται σε φθηνότερο ρεύμα για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, η χώρα εξακολουθεί να καταγράφει από τις υψηλότερες τιμές ηλεκτρικής ενέργειας διεθνώς.

Το παράδοξο γίνεται ακόμη πιο έντονο αν συνυπολογιστεί ότι χιλιάδες μικρομεσαίοι παραγωγοί ενέργειας από φωτοβολταϊκά βρίσκονται αντιμέτωποι με δραματικές απώλειες εισοδήματος. Σύμφωνα με παράγοντες της αγοράς και εκπροσώπους παραγωγών, περίπου 20.000 παραγωγοί υφίστανται εκτεταμένες περικοπές ισχύος, καθώς το δίκτυο δεν μπορεί να διαχειριστεί την παραγόμενη ενέργεια. Σε πολλές περιπτώσεις, όπως αναφέρουν οι ίδιοι, οι απώλειες φτάνουν έως και το 50% του αναμενόμενου εισοδήματος, καθώς σημαντικό μέρος της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας απορρίπτεται πριν καν διοχετευθεί στο σύστημα.

Την ίδια στιγμή, εκτιμήσεις της αγοράς κάνουν λόγο για υπερκέρδη που ενδέχεται να προσεγγίσουν φέτος το 1,3 δισεκατομμύριο ευρώ για μεγάλους ενεργειακούς ομίλους. Το γεγονός αυτό εντείνει τις επικρίσεις ότι το υφιστάμενο μοντέλο ενεργειακής μετάβασης λειτουργεί υπέρ ισχυρών επιχειρηματικών συμφερόντων και όχι υπέρ της κοινωνίας ή της ενεργειακής αυτάρκειας της χώρας. Κυβερνητικοί κύκλοι απορρίπτουν τις κατηγορίες περί στρεβλώσεων, υποστηρίζοντας ότι οι διακυμάνσεις της αγοράς συνδέονται με τη διεθνή ενεργειακή αστάθεια και τις τεχνικές δυσκολίες προσαρμογής του δικτύου στη νέα πραγματικότητα των ΑΠΕ.

Ωστόσο, ειδικοί της αγοράς ενέργειας επισημαίνουν ότι το βασικό πρόβλημα δεν είναι η παραγωγή αλλά η χρόνια ανεπάρκεια υποδομών αποθήκευσης και μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Παρά τη ραγδαία αδειοδότηση νέων έργων ΑΠΕ, το ηλεκτρικό σύστημα παραμένει ανέτοιμο να διαχειριστεί την αυξημένη παραγωγή, δημιουργώντας μια κατάσταση όπου η «πράσινη ανάπτυξη» μετατρέπεται σε πεδίο ανισοτήτων και στρεβλώσεων.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ενισχύονται οι φωνές που ζητούν αλλαγή φιλοσοφίας στην ενεργειακή πολιτική και ουσιαστική συζήτηση για την έννοια της «ενεργειακής δημοκρατίας». Πρόκειται για ένα μοντέλο που δίνει έμφαση στη συμμετοχή των πολιτών, των ενεργειακών κοινοτήτων και της τοπικής αυτοδιοίκησης στην παραγωγή και διαχείριση ενέργειας, αντί της υπερσυγκέντρωσης ισχύος σε λίγους μεγάλους παίκτες της αγοράς.

Η συζήτηση για το νέο χωροταξικό πλαίσιο των ΑΠΕ, υπό αυτές τις συνθήκες, κινδυνεύει να εξελιχθεί σε μια διαδικασία χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα, εάν δεν συνοδευτεί από σαφές σχέδιο ενίσχυσης των δικτύων, ελέγχου της αγοράς και προστασίας των μικρών παραγωγών και των καταναλωτών. Γιατί όσο η χώρα παράγει περισσότερη «πράσινη» ενέργεια από όση μπορεί να αξιοποιήσει και ταυτόχρονα οι πολίτες πληρώνουν από τα ακριβότερα τιμολόγια στον κόσμο, η ενεργειακή μετάβαση θα παραμένει πολιτικά αμφισβητούμενη και κοινωνικά άνιση.