Η εφαρμογή του εκλογικού νόμου που απαξιώνει την Αυτοδιοίκηση και υποβαθμίζει τον θεσμό

Ρεπορτάζ: Γαβρής Άγγελος

Σε βαθιά αντί -θεσμική τομή με χαρακτηριστικά συγκεντρωτισμού προχωρά η κυβέρνηση μέσω του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ο οποίος τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση από το υπουργείο Εσωτερικών και αλλάζει ριζικά τον τρόπο εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών από το 2028. Η κατάργηση της δεύτερης Κυριακής, η εισαγωγή της λεγόμενης «εναλλακτικής ψήφου» και η εκλογή δημοτικών αρχών σε έναν μόνο γύρο προκαλούν ήδη ισχυρές αντιδράσεις στον χώρο της Αυτοδιοίκησης, με τον Δήμαρχο Αθηναίων να έχει προειδοποιήσει επανειλημμένα ότι η κυβέρνηση επιχειρεί να μετατρέψει τους Δήμους σε διοικητικούς μηχανισμούς χωρίς ουσιαστική λαϊκή νομιμοποίηση.

Ο νέος εκλογικός μηχανισμός προβλέπει ότι οι αυτοδιοικητικές εκλογές θα διεξάγονται κάθε πέντε χρόνια, σε μία μόνο Κυριακή, στα τέλη Νοεμβρίου. Οι πολίτες θα επιλέγουν συνδυασμό και παράλληλα θα μπορούν να δηλώνουν και δεύτερη, «εναλλακτική» επιλογή. Εφόσον κανένας συνδυασμός δεν υπερβεί το 42%, θα ενεργοποιείται δεύτερη φάση καταμέτρησης, κατά την οποία οι εναλλακτικές ψήφοι των αποκλεισμένων παρατάξεων θα προστίθενται στους δύο πρώτους. Με αυτόν τον τρόπο, ο νικητής ενδέχεται να μην είναι εκείνος που συγκέντρωσε την καθαρή πρωτογενή βούληση των πολιτών, αλλά εκείνος που θα προκύπτει από έναν μεταγενέστερο μαθηματικό συμψηφισμό πολιτικών επιλογών.

Στην ουσία, πρόκειται για μια βαθιά πολιτική παρέμβαση στον πυρήνα της δημοκρατικής λειτουργίας της Αυτοδιοίκησης. Ο έχει ήδη χαρακτηρίσει τον σχεδιασμό αυτόν «νόμο-έκτρωμα», υπογραμμίζοντας ότι η κυβέρνηση επιδιώκει να αποδυναμώσει τη συμμετοχή, να περιορίσει τη δημοκρατική έκφραση των τοπικών κοινωνιών και να ακυρώσει την ανάγκη συγκλίσεων μέσα από ανοιχτή πολιτική διαδικασία. Όπως έχει τονίσει σε δημόσιες παρεμβάσεις του, η δεύτερη Κυριακή δεν αποτελεί γραφειοκρατικό εμπόδιο αλλά κορυφαία στιγμή δημοκρατικής νομιμοποίησης, καθώς δίνει τη δυνατότητα στους πολίτες να αξιολογήσουν προγράμματα, συμμαχίες και πολιτικές συγκρούσεις με καθαρούς όρους.

Η κυβέρνηση επιχειρεί να παρουσιάσει το νέο μοντέλο ως εργαλείο «αποτελεσματικότητας» και περιορισμού της αποχής. Ωστόσο, στην πραγματικότητα μεταφέρει τη δημοκρατική διαδικασία από την πολιτική αντιπαράθεση σε έναν αλγόριθμο εκλογικής διαχείρισης. Η κατάργηση του δεύτερου γύρου αφαιρεί από τις τοπικές κοινωνίες τη δυνατότητα πολιτικής επανατοποθέτησης, δημόσιας διαβούλευσης και καθαρής εντολής. Παράλληλα, ενισχύει δυσανάλογα τον πρώτο συνδυασμό, καθώς προβλέπεται πλειοψηφία 3/5 στα συμβούλια, ακόμη και χωρίς αντίστοιχη κοινωνική πλειοψηφία.

Ιδιαίτερα αιχμηρή είναι η κριτική που διατυπώνεται και για την ευρύτερη φιλοσοφία του νέου Κώδικα. Παρά τις κυβερνητικές διακηρύξεις περί «εκσυγχρονισμού», η Αυτοδιοίκηση εξακολουθεί να παραμένει οικονομικά εξαρτημένη, θεσμικά περιορισμένη και ασφυκτικά ελεγχόμενη από το κεντρικό κράτος. Η συζήτηση για ψηφιακά εργαλεία, ηλεκτρονική ψήφο και διοικητική απλοποίηση δεν μπορεί να αποκρύψει το βασικό πολιτικό γεγονός: ότι η κυβέρνηση επιλέγει να ανασχεδιάσει τον χάρτη της Αυτοδιοίκησης χωρίς ουσιαστική μεταφορά πόρων, αρμοδιοτήτων και αυτονομίας.

Ο έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι η Αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να λειτουργεί ως «μακρύ χέρι» της εκάστοτε κυβέρνησης αλλά ως αυτόνομος δημοκρατικός πυλώνας με λογοδοσία στους πολίτες. Στο πλαίσιο αυτό, στελέχη της αυτοδιοικητικής αντιπολίτευσης εκτιμούν ότι το νέο εκλογικό σύστημα επιχειρεί να περιορίσει την πολιτική δυναμική ανεξάρτητων και προοδευτικών σχημάτων που αναδείχθηκαν στις τελευταίες εκλογές, ιδιαίτερα σε μεγάλους Δήμους όπως η Αθήνα.

Πίσω από τις τεχνικές διατυπώσεις περί «εναλλακτικής ψήφου» και «διοικητικής αποτελεσματικότητας», διαμορφώνεται ένα μοντέλο λιγότερο συμμετοχικό, περισσότερο συγκεντρωτικό και σαφώς πιο ελεγχόμενο πολιτικά. Και αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία στους αιρετούς της Αυτοδιοίκησης: ότι η κυβέρνηση δεν επιχειρεί απλώς μια μεταρρύθμιση, αλλά μια συνολική αναδιάταξη του θεσμού προς όφελος ενός πιο κλειστού και κυβερνητικά χειραγωγούμενου συστήματος εξουσίας.