4 Σεπτεμβρίου 1970: Η μέρα που η Χιλή ψήφισε την αλλαγή – Η ιστορική νίκη του Σαλβαδόρ Αλιέντε

Στις 4 Σεπτεμβρίου 1970, πριν από 56 χρόνια, η Χιλή έγινε το επίκεντρο ενός πολιτικού πειράματος που ξεπέρασε τα σύνορα της Λατινικής Αμερικής. Ο Σαλβαδόρ Αλιέντε και η Unidad Popular επιχείρησαν κάτι που, μέσα στον Ψυχρό Πόλεμο, έμοιαζε σχεδόν αδιανόητο: έναν βαθύ κοινωνικό και οικονομικό μετασχηματισμό όχι μέσα από αντάρτικο και ένοπλη επανάσταση, αλλά μέσα από τις κάλπες, το Κοινοβούλιο και τους θεσμούς της δημοκρατίας.

Το βράδυ της 4ης Σεπτεμβρίου 1970, χιλιάδες άνθρωποι πλημμύρισαν τους δρόμους του Σαντιάγο. Ο Αλιέντε είχε έρθει πρώτος στις προεδρικές εκλογές, συγκεντρώνοντας λίγο περισσότερο από το ένα τρίτο των ψήφων και επικρατώντας οριακά του συντηρητικού Χόρχε Αλεσάντρι. Επειδή κανείς από τους τρεις υποψηφίους δεν είχε απόλυτη πλειοψηφία, η τελική εκλογή πέρασε στο Κογκρέσο, το οποίο στις 24 Οκτωβρίου επικύρωσε την εκλογή του. Στις 3 Νοεμβρίου ανέλαβε την προεδρία.

Όμως η σημασία εκείνης της ημέρας δεν βρισκόταν μόνο στο ποιος κέρδισε. Βρισκόταν κυρίως στον τρόπο με τον οποίο είχε κερδίσει.

Η «χιλιανή οδός» προς τον σοσιαλισμό

Η Unidad Popular ήταν μια ευρεία συμμαχία της Αριστεράς, με σοσιαλιστές, κομμουνιστές, ριζοσπάστες και άλλες προοδευτικές δυνάμεις. Στον πυρήνα του πολιτικού της σχεδίου βρισκόταν μια ιδέα εντελώς διαφορετική από το μοντέλο της ένοπλης επανάστασης: ότι η μετάβαση προς μια πιο κοινωνικά δίκαιη και σοσιαλιστική κοινωνία μπορούσε να πραγματοποιηθεί με δημοκρατικά και συνταγματικά μέσα.

Ήταν η περίφημη «vía chilena al socialismo» – η χιλιανή οδός προς τον σοσιαλισμό. Ο Αλιέντε ήθελε να αποδείξει ότι οι κοινωνικές δομές μπορούσαν να αλλάξουν χωρίς την κατάργηση των εκλογών, χωρίς μονοκομματικό καθεστώς και χωρίς ένοπλη κατάληψη της εξουσίας. Η πολιτική αλλαγή, για εκείνον, έπρεπε να στηρίζεται στη λαϊκή εντολή, στη συνταγματική νομιμότητα και στη διαρκή δημοκρατική συμμετοχή.

Αυτό ήταν που έκανε τη Χιλή ένα παγκόσμιο πολιτικό εργαστήριο. Για ένα μεγάλο τμήμα της διεθνούς Αριστεράς το ερώτημα ήταν τεράστιο: μπορούσε μια κοινωνική επανάσταση να γίνει χωρίς εμφύλιο πόλεμο; Μπορούσε η οικονομική εξουσία να αλλάξει χέρια χωρίς να καταργηθεί η πολιτική δημοκρατία;

Ο Αλιέντε πίστευε πως μπορούσε.

Χαλκός, γη και κοινωνική αναδιανομή

Η κυβέρνηση της Unidad Popular δεν περιορίστηκε σε συμβολικές κινήσεις. Προχώρησε στην επιτάχυνση της αγροτικής μεταρρύθμισης, στην επέκταση του δημόσιου ελέγχου σε στρατηγικούς τομείς της οικονομίας και κυρίως στην εθνικοποίηση του χαλκού, του σημαντικότερου φυσικού πλούτου της Χιλής.

Η συγκεκριμένη μεταρρύθμιση είχε μάλιστα πολύ ευρύτερη πολιτική υποστήριξη από εκείνη της κυβέρνησης: η συνταγματική αλλαγή για την εθνικοποίηση των μεγάλων ορυχείων χαλκού εγκρίθηκε ομόφωνα από το Κογκρέσο το 1971.

Για τον Αλιέντε, το ζήτημα ήταν μεγαλύτερο από μια κρατικοποίηση. Ήταν ζήτημα εθνικής κυριαρχίας. Μια χώρα που διέθετε τεράστιο ορυκτό πλούτο έπρεπε, σύμφωνα με το σχέδιό του, να χρησιμοποιήσει μεγαλύτερο μέρος αυτού του πλούτου για τη βελτίωση των μισθών, της εκπαίδευσης, της υγείας, της κατοικίας και της κοινωνικής προστασίας.

Η πολιτική του πρόταση επιδίωκε να δώσει μεγαλύτερο ρόλο στο κράτος στους στρατηγικούς τομείς της οικονομίας, να περιορίσει τις μεγάλες κοινωνικές ανισότητες και να ενισχύσει εκείνους που μέχρι τότε είχαν μικρότερη πρόσβαση στην οικονομική και πολιτική ισχύ: εργαζομένους, αγρότες και λαϊκά στρώματα.

Η δημοκρατία ως μέσο της αλλαγής

Το πιο ιδιαίτερο στοιχείο του εγχειρήματος του Αλιέντε δεν ήταν μόνο το κοινωνικό του πρόγραμμα. Ήταν η επιμονή ότι η αλλαγή έπρεπε να περάσει μέσα από τους θεσμούς της δημοκρατίας. Σε μια εποχή κατά την οποία μεγάλο μέρος του κόσμου βρισκόταν ανάμεσα σε στρατιωτικές δικτατορίες, επαναστατικά κινήματα και τον σκληρό διπολισμό του Ψυχρού Πολέμου, η Χιλή επιχειρούσε μια διαφορετική διαδρομή.

Η ψήφος της 4ης Σεπτεμβρίου δεν παρουσιάστηκε ως το τέλος της πολιτικής διαδικασίας, αλλά ως η αρχή της. Η Unidad Popular ήθελε να μετατρέψει την εκλογική νίκη σε εντολή κοινωνικού μετασχηματισμού και ταυτόχρονα να διατηρήσει τις εκλογές, το Κοινοβούλιο, τα κόμματα και τη δημόσια πολιτική αντιπαράθεση.

Αυτή ακριβώς η προσπάθεια έκανε τον Αλιέντε σύμβολο πολύ πέρα από τη Χιλή. Για εκατομμύρια ανθρώπους στην Ευρώπη και τη Λατινική Αμερική, η εκλογή του έδειχνε ότι η δημοκρατική συμμετοχή μπορούσε να αποτελέσει όχι απλώς μηχανισμό εναλλαγής κυβερνήσεων, αλλά εργαλείο βαθύτερης κοινωνικής αλλαγής.

Γιατί η 4η Σεπτεμβρίου 1970 εξακολουθεί να έχει σημασία

Πενήντα έξι χρόνια αργότερα, η ιστορική σημασία του Αλιέντε δεν βρίσκεται στο αν κάθε πολιτική επιλογή του μπορεί να μεταφερθεί αυτούσια στο σήμερα. Βρίσκεται σε ένα βαθύτερο ερώτημα: πόσο βαθιά μπορεί να αλλάξει μια κοινωνία παραμένοντας δημοκρατική;

Ο Αλιέντε επιχείρησε να συνδυάσει δύο έννοιες που στον ταραγμένο 20ό αιώνα συχνά παρουσιάστηκαν ως ασύμβατες: την κοινωνική αλλαγή και την πολιτική ελευθερία.

Δεν επέλεξε τα βουνά και το αντάρτικο. Επέλεξε τις εκλογές. Δεν κατέλαβε το προεδρικό μέγαρο. Εξελέγη για να μπει σε αυτό.

Γι’ αυτό η 4η Σεπτεμβρίου 1970 παραμένει μια ημερομηνία με ξεχωριστή θέση στην πολιτική ιστορία του 20ού αιώνα. Είναι η ημέρα κατά την οποία εκατομμύρια άνθρωποι πίστεψαν ότι μια κοινωνία μπορούσε να διεκδικήσει μεγαλύτερη ισότητα, δημόσιο έλεγχο του εθνικού της πλούτου και ισχυρότερα κοινωνικά δικαιώματα, χωρίς να εγκαταλείψει τη δημοκρατική οδό.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο διαχρονική κληρονομιά εκείνης της ημέρας: η πίστη ότι η κάλπη δεν χρειάζεται να είναι μόνο ένας τρόπος επιλογής κυβέρνησης – μπορεί να γίνει και αφετηρία για μια βαθύτερη αλλαγή της κοινωνίας.

Ενδεικτικές πηγές

• Biblioteca del Congreso Nacional de Chile – Elección presidencial de 1970: https://www.bcn.cl/historiapolitica/elecciones/detalle_eleccion?handle=10221.1%2F63763

• Library of Congress – Chile under Salvador Allende: https://guides.loc.gov/chilean-diaspora-us/chile-allende

• Office of the Historian, U.S. Department of State – Nationalization of Chilean copper: https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76ve16/d78