Πρόταση Δούκα στο πρόγραμμα του ΠΑΣΟΚ για νέο καθαρό μοντέλο διακυβέρνησης στην Τοπική Αυτοδιοίκηση

Σε μια συγκυρία όπου η εκτελεστική εξουσία συγκεντρώνει αρμοδιότητες, πόρους και αποφάσεις στο κέντρο, η παρέμβαση του Δημάρχου Αθηναίων, Χάρη Δούκα, προς τον Γραμματέα της ΚΟΕΣ του ΠΑΣΟΚ – Κίνημα Αλλαγής αποκτά βαρύνουσα πολιτική σημασία.

Δεν πρόκειται για μια τυπική συμβολή σε ένα κομματικό πρόγραμμα. Πρόκειται για μια συνεκτική, τεκμηριωμένη πρόταση θεσμικής ανασυγκρότησης, που επαναφέρει στο επίκεντρο το αίτημα της αποκέντρωσης και της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, απέναντι στο μοντέλο του «επιτελικού κράτους» που κυριάρχησε την τελευταία εξαετία.

Το προοίμιο της πρότασης αποτυπώνει μια καθαρή πολιτική διάγνωση. Κατά την οπτική Δούκα, η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας οικοδομεί μεθοδικά ένα από τα πιο συγκεντρωτικά μοντέλα διοίκησης της μεταπολίτευσης.

Η μεταφορά κρίσιμων αποφάσεων στο Μέγαρο Μαξίμου, η συρρίκνωση του ρόλου των θεσμών εγγύτερα στον πολίτη και η αποδυνάμωση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης συνθέτουν, κατά την ίδια ανάγνωση, ένα κράτος κάθετο, ιεραρχικό, απομακρυσμένο από την κοινωνία. Η απόσταση πολίτη και πολιτικής διευρύνεται, καθώς οι δήμοι στερούνται εργαλείων και πόρων για να απαντήσουν στα προβλήματα της καθημερινότητας.

Απέναντι σε αυτό το σχήμα, η πρόταση εισηγείται ένα νέο, καθαρό μοντέλο διακυβέρνησης. Το κράτος οφείλει να σχεδιάζει στρατηγικά και να παράγει τις δημόσιες πολιτικές. Η περιφέρεια να αναλαμβάνει την ευθύνη της περιφερειακής ανάπτυξης. Οι δήμοι να σχεδιάζουν και να υλοποιούν πολιτικές που προάγουν την ποιότητα ζωής, με θεσμική αυτονομία, οικονομική επάρκεια και ρυθμιστικές αρμοδιότητες. Η πολυεπίπεδη διακυβέρνηση δεν προτείνεται ως αφηρημένη αρχή, αλλά ως συγκεκριμένη ανακατανομή ευθυνών, με σαφείς ρόλους και λογοδοσία.

Στον πυρήνα της πρότασης βρίσκεται η κατάργηση των μνημονιακών περιορισμών που εξακολουθούν να βαραίνουν τη λειτουργία των δήμων. Οι προβλέψεις για «κόφτη» έως και 40% στα έσοδα από τον κρατικό προϋπολογισμό, οι ασφυκτικοί περιορισμοί στις προσλήψεις και τα μειωμένα ποσοστά από κρίσιμα χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως το Πράσινο Ταμείο, συνιστούν – κατά την επιχειρηματολογία που αναπτύσσεται – μια μόνιμη κατάσταση επιτροπείας.

Η αποκατάσταση της οικονομικής αυτοτέλειας της Αυτοδιοίκησης προβάλλεται ως προϋπόθεση για κάθε σοβαρή μεταρρύθμιση.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην πλήρη εφαρμογή του νόμου 3852/2010 για τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους, του γνωστού «Καλλικράτη». Η αναφορά δεν είναι τυπική. Ο συγκεκριμένος νόμος, που συνδέεται με τη μεταρρυθμιστική τομή της περιόδου της διακυβέρνησης του Γιώργος Παπανδρέου, προέβλεπε συγκεκριμένη μεθοδολογία απόδοσης πόρων στους ΟΤΑ. Η πλήρης εφαρμογή του αποτελεί, στη συλλογιστική Δούκα, ζήτημα θεσμικής συνέπειας και αποκατάστασης της νομιμότητας.
Εμβληματική είναι και η πρόταση για απόδοση στους δήμους των εσόδων από το Τέλος Ανθεκτικότητας, το οποίο καταβάλλουν οι επισκέπτες που διανυκτερεύουν στις πόλεις.

Σήμερα, όπως επισημαίνεται, οι δήμοι δεν εισπράττουν ούτε ένα ευρώ από έναν πόρο που σχετίζεται άμεσα με την επιβάρυνση των τοπικών υποδομών. Η διεκδίκηση αυτή συνδέεται με τη λογική «ο πόρος ακολουθεί την αρμοδιότητα» και με την ανάγκη οι πόλεις να χρηματοδοτούν έργα συντήρησης, ανθεκτικότητας και καθαριότητας από έσοδα που παράγονται εντός των ορίων τους.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η πρόβλεψη ότι κάθε μεταφορά αρμοδιοτήτων από το κράτος προς την Τοπική Αυτοδιοίκηση θα συνοδεύεται υποχρεωτικά από αντίστοιχη μεταφορά πόρων, με ρήτρα ακυρότητας εάν αυτό δεν τηρείται. Πρόκειται για μια θεσμική ασφαλιστική δικλείδα, που επιχειρεί να ανακόψει την πάγια πρακτική της μετακύλισης ευθυνών χωρίς δημοσιονομική κάλυψη.

Η πιλοτική απόδοση των εσόδων του ΕΝΦΙΑ στους δήμους αποτελεί, επίσης, τομή. Η ιδέα της τοπικοποίησης ενός μέρους της φορολογίας ακινήτων έχει συζητηθεί επανειλημμένα στην ευρωπαϊκή εμπειρία. Στην ελληνική περίπτωση, η εφαρμογή της θα σήμαινε ουσιαστική ενίσχυση της φορολογικής αυτονομίας των ΟΤΑ και επανασύνδεση του φόρου με τον τόπο όπου παράγεται η αξία.

Η πρόταση δεν περιορίζεται στο πεδίο των οικονομικών. Ζητείται η επαναφορά αρμοδιοτήτων που αφαιρέθηκαν τα τελευταία χρόνια, όπως οι πολεοδομίες, καθώς και η θεσμοθέτηση σύμφωνης γνώμης των κεντρικών οργάνων της Αυτοδιοίκησης σε κρίσιμα νομοθετήματα για τα απορρίμματα και τα ύδατα. Η λογική είναι σαφής: οι αποφάσεις για ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα τις τοπικές κοινωνίες δεν μπορεί να λαμβάνονται ερήμην των θεσμικών τους εκπροσώπων.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά η πρόβλεψη για θεσμοθέτηση Μητροπολιτικής Αυτοδιοίκησης, ιδίως για μεγάλα αστικά συγκροτήματα όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη. Η διαχείριση σύνθετων ζητημάτων, από τις μεταφορές έως την κλιματική προσαρμογή, απαιτεί ενιαίο σχεδιασμό σε μητροπολιτικό επίπεδο, πέρα από τα διοικητικά όρια επιμέρους δήμων.

Παράλληλα, προτείνεται η κατάργηση των επτά Αποκεντρωμένων Διοικήσεων και η μεταφορά των αρμοδιοτήτων τους σε αιρετούς θεσμούς, ενισχύοντας τη δημοκρατική νομιμοποίηση.

Συνολικά, η πρόταση Δούκα συγκροτεί ένα συνεκτικό πλαίσιο αναθεώρησης της σχέσης κράτους και Αυτοδιοίκησης. Δεν εξαντλείται σε διαχειριστικές βελτιώσεις, αλλά προτείνει μια νέα αρχιτεκτονική εξουσίας, με σαφείς ρόλους, επαρκείς πόρους και ενισχυμένη λογοδοσία. Σε μια περίοδο όπου η συγκεντρωτική λογική εμφανίζεται ως μονόδρομος, η παρέμβαση αυτή επαναφέρει στο δημόσιο διάλογο το αίτημα για ένα κράτος πιο κοντά στον πολίτη, με ισχυρούς δήμους και περιφέρειες, ικανούς να σχεδιάζουν, να αποφασίζουν και να λογοδοτούν.