Από το Χάλστατ στη Βενετία και από τη Ρώμη στην Πράγα, ο χάρτης του υπερτουρισμού και η Ευρωπαϊκή (και διεθνής) αναγνώριση του προβλήματος..

Έρευνα-Κείμενο: Γαβρής Άγγελος

Όταν ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας δήλωσε στον Guardian ότι «η Αθήνα δεν μπορεί να λειτουργεί σαν ένα τεράστιο ξενοδοχείο» και ότι «οι πόλεις πρέπει επίσης να έχουν λόγο στον τρόπο που αναπτύσσονται», δεν εκφράστηκε ως ιδεολόγος. Εκφράστηκε ως Δήμαρχος μιας πόλης που διαβάζει έναν χάρτη ευρωπαϊκής εμπειρίας που έχει ήδη γραφτεί με δυσβάσταχτο κόστος αλλού. Και αυτός ο χάρτης είναι αδυσώπητος.

Βενετία: Η πόλη που πλήρωσε πρώτη το κόστος του υπερτουρισμού

Σπάνια μια πόλη έχει γίνει τόσο ευρέως τεκμήριο της τουριστικής αποτυχίας όσο η Βενετία. Το 2024, εισήχθη φόρος εισόδου πέντε ευρώ για τους ημερήσιους επισκέπτες σε 29 συγκεκριμένες ημέρες. Το 2025, το πρόγραμμα επεκτάθηκε σε 54 ημέρες — κάθε Παρασκευή ως Κυριακή και κατά τις αργίες από τον Απρίλιο ως τον Ιούλιο — ενώ για τους επισκέπτες που κάνουν κράτηση λιγότερο από τέσσερις ημέρες νωρίτερα το τέλος διπλασιάζεται στα δέκα ευρώ. Το μέτρο απέδωσε επιπλέον 2,2 εκατομμύρια ευρώ, που επενδύθηκαν στη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Παράλληλα, οι βραχυχρόνιες μισθώσεις περιορίστηκαν στις 120 ημέρες ετησίως με αυστηρούς κανόνες λειτουργίας. Κανένα από αυτά τα μέτρα δεν περιγράφηκε ως «αντιτουριστική πολιτική». Περιγράφηκε ως ανάγκη επιβίωσης.

Ρώμη: Πρόστιμα και αύξηση τελών

Στη Ρώμη, ο νόμος άγγιξε συμπεριφορές που για δεκαετίες θεωρούνταν αθώες. Η παρατεταμένη παραμονή στα σκαλιά ιστορικών μνημείων, η κατανάλωση τροφής σε απαγορευμένες ζώνες γύρω από τα σιντριβάνια, η χρήση χώρων κληρονομιάς ως σημείων αναψυχής: το Κολοσσαίο όρισε πλαφόν 3.000 ατόμων ταυτόχρονα, ενώ η Πομπηία εφάρμοσε ημερήσιο ανώτατο όριο 20.000 επισκεπτών από τα μέσα Νοεμβρίου 2024. Η Φοντάνα ντι Τρέβι απέκτησε τεχνητά εμπόδια στην ελεύθερη πρόσβαση. Ακόμα και τα τακούνια απαγορεύτηκαν σε αρχαιολογικούς χώρους — μέτρο που κάποιοι αντιμετώπισαν με ειρωνεία, μέχρι να δουν τη ζημιά στα αρχαία δάπεδα από εκατομμύρια βήματα.

Πράγα: Όταν η νύχτα έγινε πρόβλημα

Στην πράγα, το ζήτημα ανέδειξε μια διαφορετική πτυχή του υπερτουρισμού: τη νυχτερινή ζωή ως μέσο μαζικής υποβάθμισης ιστορικού κέντρου. Απαγορεύσεις σε οργανωμένα pub crawls μαζικής κλίμακας, αυστηρότεροι κανόνες για βραχυχρόνιες μισθώσεις, περιορισμοί στον αριθμό αδειών λειτουργίας καταστημάτων τουριστικής εστίασης σε ζώνες του ιστορικού κέντρου — όλα αυτά ψηφίστηκαν όχι ως αντι-τουριστικά αντανακλαστικά, αλλά ως αναγκαστική απάντηση στην πίεση των κατοίκων που έβλεπαν τις γειτονιές τους να μετατρέπονται σε σκηνικό διακοπών για άλλους.

Βουδαπέστη και Βιέννη: Η εξισορρόπηση κατοικίας-τουρισμού

Σε Βουδαπέστη και Βιέννη, το κεντρικό πολιτικό ερώτημα τέθηκε εκεί που πονά περισσότερο: στη στέγαση. Αυστηρότερη ρύθμιση βραχυχρόνιων μισθώσεων, ποσοτικοί περιορισμοί σε νέες άδειες σε ήδη κορεσμένες αστικές ζώνες, έλεγχος της τουριστικής δραστηριότητας σε πυκνοκατοικημένες γειτονιές. Στη Βιέννη, όπου το σύνολο της χώρας καταγράφει 3,6 τουρίστες ανά κάτοικο — τον υψηλότερο δείκτη στην Ευρώπη, η συζήτηση για τα όρια δεν διεξάγεται πια σε ακαδημαϊκό επίπεδο. Διεξάγεται στις δημοτικές αρχές.

Χάλστατ: Το δίδαγμα  με το “πλαφόν” στην τουριστική προσέλευση 

Το πιο ηχηρό από όλα τα παραδείγματα παραμένει το Χάλστατ — ένα αυστριακό χωριό 760 κατοίκων που υποδέχεται πάνω από ένα εκατομμύριο επισκέπτες ετησίως, με τις αιχμές στις 10.000 ανθρώπους ημερησίως κατά το καλοκαίρι — ήτοι 1.300 επισκέπτες ανά κάτοικο κάθε χρόνο. Η τοπική αρχή έχει προτείνει ημερήσιο πλαφόν 5.000 έως 5.500 τουριστών — περίπου τη μισή αιχμή — και σύστημα ψηφιακής κράτησης θέσης. Παράλληλα, ο αριθμός τουριστικών καταλυμάτων έχει παγώσει στα επίπεδα του 2019. Τα τουριστικά λεωφορεία έχουν υπαχθεί σε χρονοδιάγραμμα και αυστηρή ρύθμιση. Ο αναπληρωτής δήμαρχος του χωριού συνόψισε τη δυσκολία της κατάστασης με μια φράση που ταξίδεψε σε κάθε διεθνές ΜΜΕ: «Αν υπήρχε τέλεια λύση, θα την είχαμε εφαρμόσει από καιρό». 

Οι πρωτοβουλίες Δούκα για την αντιμετώπιση του Υπερτουρισμού στην Αθήνα

Σε αυτό το πλαίσιο εγγράφονται οι επιλογές του δημάρχου Αθηναίων. Σχεδιάζει να αξιοποιήσει νομοσχέδιο για τη χωροταξία τουριστικών χρήσεων ώστε να εξεταστεί το πλαφον στην δημιουργία νέων τουριστικών δραστηριοτήτων στο ιστορικό κέντρο, ενώ εξετάζει πάγωμα νέων αδειών για ξενοδοχεία σε επιβαρυμένες περιοχές.«Έχουμε φτιάξει “Task Force” για την Πλάκα.  Η περιοχή είναι υπερκορεσμένη και ως Δημοτική αρχή οφείλουμε να πράξουμε τα δέοντα ωστε να μην έχουμε άλλες δυσάρεστες επιπτώσεις από το φαινόμενο του Υπερτουρισμού», τόνισε ο ίδιος. Η ίδια λογική διέπει και τη στάση του απέναντι στο οικονομικό σκέλος: «Έχουμε 8 εκατομμύρια τουρίστες. Ο φόρος παραμονής εξελίχθηκε σε φόρο ανθεκτικότητας, ωστόσο ούτε ένα ευρώ δεν επιστρέφεται στον Δήμο».

“Τα δεδομένα δείχνουν ότι κινούμαστε προς υπερτουρισμό”, παρατήρησε ο δήμαρχος  “Δεν έχουμε γίνει Βαρκελώνη.. ακόμα..”. Και εδώ υπογραμμίζεται η φράση του Δούκα γιατί η Βενετία, η Ρώμη, η Πράγα, το Χάλστατ δεν έγιναν κρίσεις υπερτουρισμού μέσα σε μια νύχτα. Έγιναν γιατί για χρόνια κανείς δεν ήθελε να ακούσει “άβολες αλήθειες” και έκλεινε τα μάτια μπροστά στην πραγματικότητα. Όσο και να ενοχλεί κάποιους στην κυβέρνηση, ο Δήμαρχος Αθηναίων προτάσσει την κοινή λογική και το όραμα για μια Αθήνα που δεν θα εξελιχθεί σε ένα “τεράστιο ξενοδοχείο”.