POLITICO: Το φιάσκο του «Brain Gain» – Η Ελλάδα ακυρώνει πρόγραμμα 80 εκατ. ευρώ για την επιστροφή επιστημόνων

Ένα εκτενές ρεπορτάζ του POLITICO φέρνει στο προσκήνιο τις σοβαρές αστοχίες της κυβερνητικής πολιτικής για την αναστροφή του brain drain, καταγράφοντας την κατάρρευση του προγράμματος «Trust your Stars», ύψους 80 εκατ. ευρώ, το οποίο είχε σχεδιαστεί με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για την ενίσχυση της έρευνας και την επιστροφή Ελλήνων επιστημόνων από το εξωτερικό.

Το ρεπορτάζ της δημοσιογράφου του “POLITICO“, Νεκταρίας Σταμούλη, που δημοσιεύθηκε στις 18 Αυγούστου 2026, καταγράφει τις καταγγελίες πανεπιστημιακών και ερευνητών για καθυστερήσεις, προβλήματα στη διαδικασία αξιολόγησης και, τελικά, την ακύρωση του προγράμματος.

Από το «brain drain» στο «brain gain» και ξανά πίσω

Η Ελλάδα έχασε περίπου 500.000 ανθρώπους κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, με ένα σημαντικό τμήμα αυτών να αποτελείται από νέους, υψηλά καταρτισμένους επιστήμονες και επαγγελματίες.

Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας έχει επενδύσει πολιτικά στο αφήγημα του «Brain Regain», παρουσιάζοντας σειρά κινήτρων για την επιστροφή Ελλήνων του εξωτερικού. Όμως το ρεπορτάζ του POLITICO αναδεικνύει μια κρίσιμη αντίφαση: άλλο το επικοινωνιακό αφήγημα της επιστροφής και άλλο οι πραγματικές συνθήκες που δημιουργεί το ελληνικό κράτος για τους επιστήμονες.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το δημοσίευμα, η μεταναστευτική εικόνα έχει πράγματι βελτιωθεί. Κατά την περίοδο 2023–2024, περίπου 98.000 Έλληνες επέστρεψαν, έναντι περίπου 69.000 που έφυγαν. Όμως η θετική αυτή εξέλιξη δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε πραγματικό επαναπατρισμό του επιστημονικού δυναμικού.

Το «Trust your Stars» και οι 1.241 προτάσεις

Στο επίκεντρο της υπόθεσης βρίσκεται το πρόγραμμα «Trust your Stars», συνολικού ύψους 80 εκατ. ευρώ, το οποίο χρηματοδοτούνταν από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.

Οι ερευνητικές ομάδες κλήθηκαν να καταθέσουν προτάσεις και συνολικά υποβλήθηκαν 1.241 αιτήσεις. Από αυτές επιλέχθηκαν 145 ερευνητικά έργα.

Η διαδικασία, ωστόσο, χαρακτηρίστηκε από σημαντικές καθυστερήσεις. Η τελική λίστα των επιλεγμένων προτάσεων δημοσιεύθηκε στις 22 Ιουλίου 2025, περίπου 13 μήνες μετά την υποβολή των προτάσεων.

Και τότε άρχισε το δεύτερο, ακόμη σοβαρότερο κεφάλαιο της υπόθεσης.

Το πρόγραμμα ακυρώθηκε – οι δικαιούχοι δεν ενημερώθηκαν

Όπως αποκαλύπτει το POLITICO, μετά την ανακοίνωση των επιλεγμένων προτάσεων κατατέθηκαν 203 ενστάσεις, ενώ διατυπώθηκαν σοβαρές αμφιβολίες για τη διαδικασία αξιολόγησης. Ορισμένοι ερευνητές προσέφυγαν ακόμη και στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.

Τον Ιανουάριο του 2026, το υπουργείο Ανάπτυξης υποστήριζε ότι είχαν ήδη πραγματοποιηθεί πληρωμές περίπου 40 εκατ. ευρώ και ότι το υπόλοιπο ποσό θα διατίθετο για την ολοκλήρωση του προγράμματος έως το 2029.

Ωστόσο, λίγους μήνες αργότερα ήρθε η ανατροπή.

Το υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε τον Μάιο ότι το πρόγραμμα είχε αφαιρεθεί από το Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, καθώς δεν ήταν δυνατό να υλοποιηθεί εντός του προβλεπόμενου χρονοδιαγράμματος του Ταμείου Ανάκαμψης.

Το ακόμη πιο εντυπωσιακό στοιχείο, σύμφωνα με το POLITICO, είναι ότι το πρόγραμμα είχε αφαιρεθεί την ίδια ημέρα που δημοσιεύτηκε η λίστα των επιλεγμένων προτάσεων, χωρίς οι υποψήφιοι να ενημερωθούν για περίπου δέκα μήνες.

«Τεράστιο βήμα προς τα πίσω»

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Αριστείδης Χατζής, μιλώντας στο POLITICO, χαρακτηρίζει την εξέλιξη «τεράστιο βήμα προς τα πίσω» για την προσπάθεια αντιμετώπισης του brain drain.

Το ζήτημα, όπως αναδεικνύεται μέσα από τις μαρτυρίες των ερευνητών, δεν αφορά μόνο την απώλεια μιας χρηματοδοτικής ευκαιρίας. Αφορά κυρίως την εμπιστοσύνη των επιστημόνων προς το ελληνικό κράτος.

Κάποιοι ερευνητές είχαν ήδη οργανώσει τις ομάδες τους, ενώ άλλοι είχαν εξετάσει την επιστροφή στην Ελλάδα στηριζόμενοι στην προοπτική χρηματοδότησης.

Ο καθηγητής Παντελής Κάμμας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών αποδίδει μέρος της αποτυχίας στην έλλειψη οργανωμένου πλαισίου αξιολόγησης και στη δυσπιστία που δημιουργήθηκε μέσα στην ακαδημαϊκή κοινότητα.

25 επιστήμονες περίμεναν να επιστρέψουν

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του αναπληρωτή καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Πέτρου Μπούρα-Βαλλιανάτου.

Όπως αναφέρει στο POLITICO, είχε συγκροτήσει ομάδα 25 νέων επιστημόνων από χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία για ένα ερευνητικό πρόγραμμα σχετικά με τα φάρμακα που χρησιμοποιούνταν κατά τη βυζαντινή περίοδο.

Η ομάδα δεν πρόλαβε τελικά να μετακινηθεί στην Ελλάδα. Όμως, όπως επισημαίνει ο ίδιος, το πιο προβληματικό στοιχείο ήταν ότι η κυβέρνηση δεν μπήκε καν στη διαδικασία να συναντήσει τους ερευνητές και να τους εξηγήσει τι ακριβώς συνέβη.

Ο ίδιος είχε επιστρέψει στην Ελλάδα το 2022, ύστερα από 15 χρόνια στο Εδιμβούργο. Η προσωπική του εμπειρία, ωστόσο, δεν αναιρεί την ευρύτερη εικόνα που περιγράφει: πολλοί Έλληνες επιστήμονες θέλουν να επιστρέψουν, αλλά οι συνθήκες δεν είναι ακόμη αρκετά ισχυρές ώστε να τους πείσουν να το κάνουν.

Η έρευνα υποχωρεί

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στο συγκεκριμένο πρόγραμμα.

Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά στοιχεία που επικαλείται το POLITICO, οι δαπάνες για την έρευνα στην Ελλάδα μειώθηκαν το 2025 στα 1,27 δισ. ευρώ, από 1,30 δισ. ευρώ το 2024. Ως ποσοστό του ΑΕΠ διαμορφώθηκαν στο μόλις 0,51%.

Για τον Μπούρα-Βαλλιανάτο, τα βασικά προβλήματα είναι η χρηματοδότηση και οι χαμηλοί μισθοί, ενώ προτείνει τη δημιουργία ανεξάρτητου φορέα που θα κατανέμει τους πόρους για την έρευνα με διεθνή πρότυπα αξιολόγησης και σημαντική συμμετοχή ξένων αξιολογητών.

Το πραγματικό ερώτημα πίσω από το «Brain Gain»

Το ρεπορτάζ του POLITICO αναδεικνύει έτσι μια αντίφαση που δύσκολα μπορεί να κρυφτεί πίσω από κυβερνητικούς όρους και επικοινωνιακούς τίτλους.

Δεν αρκεί να επιστρέφουν περισσότεροι Έλληνες στην Ελλάδα. Το ζητούμενο είναι να επιστρέφουν και να μπορούν να εργαστούν, να ερευνούν και να δημιουργούν με όρους αξιοπρέπειας και προοπτικής.

Η υπόθεση «Trust your Stars» είναι αποκαλυπτική ακριβώς επειδή αφορά ανθρώπους που κλήθηκαν να εμπιστευθούν μια κρατική πρωτοβουλία, να σχεδιάσουν ερευνητικές ομάδες και να εξετάσουν την επιστροφή τους στην Ελλάδα, για να πληροφορηθούν τελικά ότι το πρόγραμμα είχε εγκαταλειφθεί.

Το brain gain δεν μπορεί να είναι επικοινωνιακό σύνθημα. Για να γίνει πραγματικότητα χρειάζεται σταθερή δημόσια επένδυση στην έρευνα, αξιοκρατία, διαφάνεια, ανταγωνιστικές αμοιβές και κυρίως ένα κράτος που να μπορεί να εμπνέει εμπιστοσύνη στους ανθρώπους που καλεί να επιστρέψουν.

Αυτό είναι και το πολιτικό βάρος της υπόθεσης που αναδεικνύει το POLITICO: όταν μια χώρα ζητά από τους επιστήμονές της να επιστρέψουν, δεν τους ζητά απλώς να αλλάξουν διεύθυνση. Τους ζητά να εμπιστευθούν ξανά το κράτος. Και αυτή η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται με συνθήματα, αλλά με πράξεις.