Από το Μάντσεστερ και το Λίβερπουλ στην Αθήνα: Τα λεωφορεία επιστρέφουν στον δημόσιο σχεδιασμό – Η πρωτοβουλία Δούκα για δημοτική συγκοινωνία

Γράφει ο Γαβρής Αγγελος

Το βρετανικό μοντέλο ενισχύει τον ρόλο της Αυτοδιοίκησης στις μετακινήσεις – Η Αθήνα ανοίγει τη συζήτηση για δημοτική συγκοινωνία, περισσότερη χρήση του λεωφορείου και βιώσιμη κινητικότητα

Διευκρίνιση: Η πρωτοβουλία υλοποιείται από τον δήμαρχο της Μητροπολιτικής Περιοχής του Λίβερπουλ, Steve Rotheram. Ο Andy Burnham, έχοντας εφαρμόσει πρώτος το αντίστοιχο μοντέλο στο Μάντσεστερ, τη στηρίζει πλέον ως πρωθυπουργός της Βρετανίας.

Μια μεγάλη αλλαγή στις δημόσιες συγκοινωνίες της Βρετανίας βρίσκεται πλέον σε εξέλιξη. Για πρώτη φορά έπειτα από περίπου 40 χρόνια, τα λεωφορεία στη Μητροπολιτική Περιοχή του Λίβερπουλ επιστρέφουν υπό δημόσιο έλεγχο, με την κυβέρνηση του Andy Burnham να χρηματοδοτεί και να στηρίζει το σχέδιο που υλοποιεί ο τοπικός δήμαρχος Steve Rotheram.

Η πρώτη φάση του νέου συστήματος ξεκίνησε στις 6 Σεπτεμβρίου από το St Helens. Το Wirral θα ακολουθήσει μέσα στο φθινόπωρο, ενώ η μετάβαση σε ολόκληρη τη μητροπολιτική περιοχή — Liverpool, Knowsley και Sefton — προβλέπεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2027.

Πρόκειται ουσιαστικά για την επέκταση του μοντέλου που είχε εγκαινιάσει ο Burnham στο Greater Manchester με το ενιαίο δίκτυο Bee Network. Το Λίβερπουλ γίνεται η δεύτερη περιοχή εκτός Λονδίνου που ανατρέπει στην πράξη το καθεστώς απορρύθμισης των λεωφορείων, το οποίο ίσχυε από τη δεκαετία του 1980.

Τι σημαίνει «δημόσιος έλεγχος»

Η αλλαγή δεν σημαίνει ότι όλοι οι οδηγοί και τα λεωφορεία περνούν σε μία κλασική κρατική επιχείρηση. Πρόκειται για σύστημα παραχώρησης, στο οποίο η τοπική μητροπολιτική αρχή σχεδιάζει το δίκτυο, καθορίζει τα δρομολόγια, τις συχνότητες, τα εισιτήρια και τις προδιαγραφές ποιότητας. Οι ιδιωτικές εταιρείες αναλαμβάνουν την εκτέλεση των υπηρεσιών μέσω διαγωνισμών και ελέγχονται με συγκεκριμένους δείκτες συνέπειας, αξιοπιστίας και καθαριότητας.

Στο προηγούμενο καθεστώς, οι εταιρείες αποφάσιζαν σε μεγάλο βαθμό ποιες γραμμές ήταν εμπορικά συμφέρουσες, πόσο συχνά θα εκτελούνταν τα δρομολόγια και ποιες περιοχές θα εξυπηρετούνταν. Πλέον, η δημόσια αρχή μπορεί να διατηρεί και κοινωνικά απαραίτητες γραμμές, ακόμη και όταν δεν εμφανίζουν τη μεγαλύτερη κερδοφορία.

Οι Stagecoach και Go-Ahead επιλέχθηκαν μέσω διαγωνισμού για να εκτελούν τις πρώτες υπηρεσίες σε St Helens και Wirral, αλλά ο σχεδιασμός και ο έλεγχος παραμένουν στη Liverpool City Region Combined Authority.

Περισσότερα δρομολόγια και 560 νέα λεωφορεία

Από την πρώτη ημέρα εφαρμογής προβλέπονται συχνότερες συνδέσεις, περισσότερα βραδινά και κυριακάτικα δρομολόγια και επεκτάσεις γραμμών προς νοσοκομεία, κολέγια και σιδηροδρομικούς σταθμούς. Δρομολόγια που εκτελούνταν ανά δύο ώρες θα πραγματοποιούνται πλέον κάθε ώρα, ενώ δημιουργείται η νέα γραμμή express X3, η οποία συνδέει απευθείας το St Helens με το αεροδρόμιο John Lennon.

Οι αλλαγές φέρνουν επιπλέον 5.000 κατοίκους σε απόσταση έως 400 μέτρων από στάση λεωφορείου, ενώ διατηρείται το ανώτατο κόμιστρο των 2 λιρών για την απλή διαδρομή.

Το σχέδιο συνοδεύεται από επένδυση άνω των 150 εκατ. λιρών για περισσότερα από 560 καινούργια λεωφορεία χαμηλών εκπομπών, τα οποία κατασκευάζονται στη Βρετανία. Παράλληλα, η βρετανική κυβέρνηση θα διαθέσει 86,3 εκατ. λίρες έως το 2029 για τη βελτίωση των υπηρεσιών, ενώ συνολικά έξι μητροπολιτικές αρχές υποστηρίζονται ώστε να περάσουν σε αντίστοιχο σύστημα.

Οι συγκοινωνίες ως δημόσια υπηρεσία

Ο Steve Rotheram υποστηρίζει ότι τέσσερις δεκαετίες απορρύθμισης οδήγησαν σε περικοπές γραμμών, αυξήσεις κομίστρων και αποκλεισμό ολόκληρων κοινοτήτων. Η βασική πολιτική αρχή είναι σαφής: η δημόσια συγκοινωνία πρέπει να συνδέει τους πολίτες με την εργασία, την εκπαίδευση και τις υπηρεσίες υγείας και να μην οργανώνεται αποκλειστικά με κριτήριο το εμπορικό κέρδος.

Από την πλευρά του, ο Andy Burnham αντιμετωπίζει την παρέμβαση ως χαρακτηριστικό παράδειγμα μεταφοράς εξουσίας από το κεντρικό κράτος στις τοπικές κοινωνίες. Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη πολιτική σημασία της αλλαγής: η Αυτοδιοίκηση δεν καλείται απλώς να διαχειριστεί τις συνέπειες αποφάσεων που λαμβάνονται αλλού, αλλά αποκτά εργαλεία για να σχεδιάζει κρίσιμες δημόσιες υπηρεσίες με βάση τις πραγματικές ανάγκες της πόλης.

Από το Μάντσεστερ και το Λίβερπουλ στην Αθήνα

Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την Αθήνα. Σε διαφορετικό βεβαίως θεσμικό πλαίσιο και χωρίς να πρόκειται για αντιγραφή του βρετανικού μοντέλου, η δημοτική αρχή του Χάρη Δούκα επιχειρεί να ανοίξει στην ελληνική πρωτεύουσα μια συζήτηση που για χρόνια παρέμενε ουσιαστικά εκτός ατζέντας: να αποκτήσει ο Δήμος Αθηναίων ενεργότερο ρόλο στη δημόσια συγκοινωνία και να προχωρήσει η προσπάθεια για δημοτική συγκοινωνία, την οποία η Αθήνα δεν διέθετε ως οργανωμένο δημοτικό δίκτυο.

Η στόχευση δεν είναι απλώς η προσθήκη μερικών ακόμη οχημάτων στους δρόμους. Είναι η ενίσχυση της μετακίνησης με λεωφορείο μέσα στην πόλη, η καλύτερη σύνδεση γειτονιών και δημοτικών υποδομών και, κυρίως, η ένταξη της συγκοινωνίας σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό για τη βιώσιμη κινητικότητα. Λιγότερη εξάρτηση από το ΙΧ, καλύτερη πρόσβαση στις γειτονιές και περισσότερες πραγματικές εναλλακτικές για την καθημερινή μετακίνηση.

Ακριβώς εδώ συναντώνται, παρά τις σημαντικές θεσμικές διαφορές, η εμπειρία της βρετανικής Αυτοδιοίκησης και η προσπάθεια που ξεκινά στην Αθήνα. Στο ερώτημα ποιος γνωρίζει καλύτερα τις καθημερινές ανάγκες μιας πόλης και ποιος πρέπει να έχει μεγαλύτερο λόγο στον σχεδιασμό της κινητικότητάς της, οι μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις αρχίζουν να δίνουν μια διαφορετική απάντηση: περισσότερες αρμοδιότητες, εργαλεία και λογοδοσία στην ίδια την Αυτοδιοίκηση.

Το Μάντσεστερ και το Λίβερπουλ δείχνουν ότι η επιστροφή του δημόσιου σχεδιασμού δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη επιστροφή σε ένα συγκεντρωτικό κρατικό μοντέλο. Μπορεί να σημαίνει το ακριβώς αντίθετο: ισχυρότερες πόλεις, τοπικός σχεδιασμός, δημόσιος έλεγχος και υπηρεσίες που αξιολογούνται πρωτίστως με βάση το αν εξυπηρετούν τον πολίτη.

Για την Αθήνα, η προσπάθεια για δημοτική συγκοινωνία μπορεί επομένως να αποτελέσει κάτι περισσότερο από μία ακόμη συγκοινωνιακή παρέμβαση. Μπορεί να γίνει ένα πρώτο βήμα για μια διαφορετική αντίληψη διοίκησης της πόλης, όπου η Αυτοδιοίκηση διεκδικεί ουσιαστικότερο ρόλο στη βιώσιμη κινητικότητα και στην ποιότητα της καθημερινής ζωής των κατοίκων της.