Αρθρο- Παρέμβαση: “Οι 2 ψυχές του ΠΑΣΟΚ και η προοδευτική διακυβέρνηση”

Γράφει ο Γαβρής Αγγελος

Η ιστορική διαδρομή του ΠΑΣΟΚ δεν μπορεί να ερμηνευθεί με απλουστευτικά σχήματα ούτε να περιοριστεί σε μια αντιπαράθεση προσώπων. Η πρόσφατη αναφορά του πρώην περιφερειάρχη Αττικής Γιάννη Σγουρού στις «δύο ψυχές» του κόμματος επανέφερε μια συζήτηση που συνοδεύει την παράταξη εδώ και δεκαετίες. Πρόκειται για μια υπαρκτή πολιτική και ιδεολογική συνθήκη, η οποία όμως δεν αποτελεί στοιχείο αδυναμίας. Αντιθέτως, αποτέλεσε πολλές φορές την κινητήρια δύναμη της ιστορικής της εξέλιξης.

Το ΠΑΣΟΚ δεν γεννήθηκε ως ένα ακόμη κόμμα της Μεταπολίτευσης. Οι πολιτικές του ρίζες βρίσκονται στα χρόνια της δικτατορίας, όταν ο Ανδρέας Παπανδρέου συγκρότησε στο εξωτερικό το Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα (ΠΑΚ), έναν αντιδικτατορικό οργανισμό που ανέπτυξε έντονη αντιστασιακή δράση απέναντι στο καθεστώς της επταετίας. Η εμπειρία εκείνης της περιόδου διαμόρφωσε την ιδεολογική φυσιογνωμία του κινήματος που παρουσιάστηκε επίσημα στις 3 Σεπτεμβρίου 1974.

Η ιδρυτική διακήρυξη δεν άφηνε περιθώρια παρερμηνειών. Εθνική ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική απελευθέρωση και δημοκρατική διαδικασία αποτέλεσαν τις τέσσερις θεμελιώδεις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε ένα κίνημα δημοκρατικού σοσιαλισμού, βαθιά προοδευτικό, με σαφείς αναφορές στην ευρωπαϊκή και ελληνική Αριστερά, αλλά και με ισχυρές ρίζες στη δημοκρατική παράδοση της Ένωσης Κέντρου του Γεωργίου Παπανδρέου.

Από το 1974 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1980, το ΠΑΣΟΚ υπήρξε ο κύριος εκφραστής της μεγάλης κοινωνικής και θεσμικής μεταρρύθμισης της χώρας. Το Εθνικό Σύστημα Υγείας, η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, οι αλλαγές στο οικογενειακό δίκαιο, η αποκέντρωση, η ενίσχυση του κοινωνικού κράτους και η διεύρυνση των ατομικών δικαιωμάτων δεν αποτέλεσαν απλώς κυβερνητικές επιλογές, αλλά τη μετουσίωση της ιδρυτικής του διακήρυξης σε πράξη.

Την ίδια περίοδο, όμως, άρχισαν να διαμορφώνονται στο εσωτερικό του δύο διαφορετικές πολιτικές σχολές σκέψης. Από τη μία πλευρά η προοδευτική, σοσιαλιστική πλειοψηφία, που επέμενε στη διαρκή σύνδεση του κινήματος με τις αξίες της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ευρύτερης προοδευτικής παράταξης. Από την άλλη, η μεταρρυθμιστική ή εκσυγχρονιστική τάση, η οποία έδινε μεγαλύτερη έμφαση στη διοικητική αποτελεσματικότητα, τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό και στη διεύρυνση της επιρροής προς τη μεσαία τάξη.

Η επικράτηση του Κώστα Σημίτη το 1996 σηματοδότησε την πολιτική κυριαρχία της δεύτερης σχολής. Το ΠΑΣΟΚ παρέμεινε κόμμα της σοσιαλδημοκρατίας, ωστόσο μετέφερε το πολιτικό του βάρος περισσότερο στον χώρο του σύγχρονου Κέντρου και της ευρωπαϊκής Κεντροαριστεράς. Ήταν η περίοδος κατά την οποία ο όρος «Κεντροαριστερά» απέκτησε ουσιαστικό πολιτικό περιεχόμενο στην ελληνική δημόσια ζωή.

Οι δύο αυτές ψυχές δεν έπαψαν ποτέ να συνυπάρχουν. Συγκρούστηκαν, διαφώνησαν, διαμόρφωσαν διαφορετικές στρατηγικές, αλλά παρέμειναν κάτω από την ίδια κομματική στέγη. Η μεγάλη τομή ήρθε την περίοδο της οικονομικής κρίσης. Τα γεγονότα του 2011, η αποχώρηση του Γιώργου Παπανδρέου από την πρωθυπουργία και στη συνέχεια η συγκυβέρνηση με τη Νέα Δημοκρατία δημιούργησαν μια βαθιά πολιτική και ιδεολογική πληγή. Ένα σημαντικό τμήμα της ιστορικής κοινωνικής βάσης του ΠΑΣΟΚ αισθάνθηκε ότι η παράταξη απομακρύνθηκε από τον ιδρυτικό της προσανατολισμό.

Η περίοδος της Φώφης Γεννηματά υπήρξε καθοριστική για την επιβίωση της παράταξης. Κατάφερε να διατηρήσει τις εσωτερικές ισορροπίες, να επαναφέρει την πολιτική αυτονομία του χώρου και να αποτρέψει την πλήρη διάλυση του κινήματος μέσα στον σκληρό διπολισμό της εποχής. Η ενότητα δεν επιτεύχθηκε επειδή εξαφανίστηκαν οι διαφορές, αλλά επειδή έγινε αποδεκτό ότι η πολυσυλλεκτικότητα αποτελεί ιστορικό χαρακτηριστικό του ΠΑΣΟΚ.

Σήμερα, η συζήτηση για τις «δύο ψυχές» επανέρχεται επειδή το ΠΑΣΟΚ βρίσκεται ξανά μπροστά σε μια κρίσιμη στρατηγική επιλογή: τη διεκδίκηση της ηγεμονίας στον χώρο της δημοκρατικής αντιπολίτευσης και την προοπτική της κυβερνητικής εναλλακτικής. Σε τέτοιες στιγμές είναι απολύτως φυσιολογικό να εμφανίζονται διαφορετικές προσεγγίσεις για τον δρόμο που πρέπει να ακολουθηθεί. Αυτό δεν αποτελεί ένδειξη κρίσης, αλλά έκφραση ενός ζωντανού πολιτικού οργανισμού.

Ίσως η πιο εύστοχη ιστορική παρομοίωση να είναι ο δικέφαλος αετός του Βυζαντίου. Δύο βλέμματα, δύο διαφορετικές κατευθύνσεις, αλλά ένα κοινό σώμα. Όσο υπάρχει κοινός στρατηγικός προσανατολισμός, οι διαφορετικές αναγνώσεις της πραγματικότητας λειτουργούν συμπληρωματικά. Όταν όμως χαθεί η κοινή πυξίδα, τότε η διπλή κατεύθυνση μετατρέπεται σε παράγοντα ακινησίας.

Γι’ αυτό ακριβώς υπάρχουν τα συνέδρια, οι δημοκρατικές διαδικασίες και τα πολιτικά ψηφίσματα. Δεν αποτελούν τυπικές οργανωτικές ασκήσεις ούτε εσωκομματικά τελετουργικά. Είναι ο μηχανισμός μέσα από τον οποίο οι διαφορετικές ιδεολογικές σχολές συνθέτουν κοινή στρατηγική και δεσμεύονται από τις συλλογικές αποφάσεις. Η δημοκρατική νομιμοποίηση των συνεδριακών αποφάσεων είναι εκείνη που επιτρέπει στις δύο ιστορικές τάσεις να συνεχίσουν να συνυπάρχουν δημιουργικά.

Το πραγματικό δίλημμα, λοιπόν, δεν είναι αν υπάρχουν δύο ψυχές στο ΠΑΣΟΚ. Υπήρχαν πάντοτε και πιθανότατα θα συνεχίσουν να υπάρχουν. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτές οι δύο ψυχές θα λειτουργήσουν ως δύο μηχανές που κινούν το ίδιο όχημα προς έναν κοινό προορισμό ή ως δύο αντίρροπες δυνάμεις που θα το ακινητοποιήσουν.

Η ιστορία του ΠΑΣΟΚ αποδεικνύει ότι κάθε φορά που οι εσωτερικές του τάσεις σεβάστηκαν τις συλλογικές αποφάσεις και έθεσαν το συμφέρον της παράταξης πάνω από τις προσωπικές στρατηγικές, το κίνημα πρωταγωνίστησε στις πολιτικές εξελίξεις. Κάθε φορά που η εσωστρέφεια επικράτησε της σύνθεσης, η κοινωνία αναζήτησε αλλού την εναλλακτική της. Η πρόκληση της σημερινής περιόδου δεν είναι να επικρατήσει η μία ψυχή απέναντι στην άλλη. Είναι να αποδείξουν και οι δύο ότι εξακολουθούν να υπηρετούν την ίδια ιστορική αποστολή: τη συγκρότηση μιας σύγχρονης, προοδευτικής και αξιόπιστης κυβερνητικής πρότασης για τη χώρα.