Η νέα Βρετανική Αριστερά βάζει τον πλούτο στο τραπέζι – Φόρος 2% και £24 δισ. τον χρόνο για το κοινωνικό κράτος

Το προοδευτικό think tank Compass καταθέτει ένα ολοκληρωμένο πακέτο περίπου 70 παρεμβάσεων προς την κυβέρνηση του Άντι Μπέρναμ – Στο επίκεντρο η φορολόγηση των πολύ μεγάλων περιουσιών, η καθολική φροντίδα, η κοινωνική κατοικία και ο δημόσιος έλεγχος κρίσιμων υποδομών

Η συζήτηση για το ποιος πληρώνει το κοινωνικό κράτος επιστρέφει στη Βρετανία με έναν τρόπο που υπερβαίνει τα συνήθη προοδευτικά συνθήματα. Το think tank Compass παρουσιάζει ένα ευρύ πακέτο περίπου 70 παρεμβάσεων, επιχειρώντας να δώσει αριθμητική απάντηση σε ένα θεμελιώδες πολιτικό ερώτημα: μπορεί μια προοδευτική κυβέρνηση να ενισχύσει δραστικά τις δημόσιες υπηρεσίες χωρίς να μεταφέρει και πάλι το κόστος στα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα;

Η απάντηση που δίνει είναι σαφής: το πρόσθετο δημοσιονομικό βάρος πρέπει να μετακινηθεί προς τον συσσωρευμένο μεγάλο πλούτο, τα κεφαλαιακά κέρδη και τις περιουσίες που έχουν ευνοηθεί περισσότερο από το υφιστάμενο οικονομικό μοντέλο.

Το Compass διευκρινίζει ότι οι προτάσεις του αποτελούν «μενού πολιτικών επιλογών» και όχι κυβερνητικό πρόγραμμα. Η πολιτική τους βαρύτητα, ωστόσο, είναι προφανής. Μετά τη δέσμευση του Άντι Μπέρναμ για τερματισμό «40 χρόνων νεοφιλελευθερισμού», η συζήτηση μεταφέρεται πλέον στο δυσκολότερο πεδίο: στην κοστολόγηση και στην εξεύρεση συγκεκριμένων πηγών χρηματοδότησης.

Φόρος 2% στις περιουσίες άνω των £10 εκατ.

Η πιο εμβληματική πρόταση αφορά έναν ετήσιο φόρο 2% στον καθαρό πλούτο άνω των 10 εκατ. λιρών. Σύμφωνα με την εκτίμηση που παρουσιάζει η Κέιτλιν Μπόσγουελ του Tax Justice UK, ένα τέτοιο μέτρο θα μπορούσε να αποφέρει περίπου 24 δισ. λίρες ετησίως, επιβαρύνοντας περίπου 22.000 εξαιρετικά εύπορους φορολογουμένους.

Εδώ βρίσκεται και η πολιτική ουσία της πρότασης. Η φορολογική βάση δεν θα ήταν μόνο το δηλωμένο εισόδημα, αλλά η συνολική καθαρή περιουσία: ακίνητα, χρηματοοικονομικά στοιχεία και άλλες τοποθετήσεις, μετά την αφαίρεση των υποχρεώσεων.

Το επιχείρημα του Compass είναι ότι επί δεκαετίες η εργασία και η κατανάλωση σηκώνουν δυσανάλογο μέρος του φορολογικού βάρους, ενώ ο μεγάλος συσσωρευμένος πλούτος απολαμβάνει συγκριτικά ευνοϊκότερη μεταχείριση. Επομένως, η χρηματοδότηση μιας νέας γενιάς κοινωνικών πολιτικών δεν χρειάζεται να περάσει μέσα από μια ακόμη οριζόντια αύξηση φόρων, αλλά από διαφορετική κατανομή των βαρών.

Η εφαρμογή, βεβαίως, είναι πολύ πιο σύνθετη από το πολιτικό σύνθημα. Ένας πραγματικά αποτελεσματικός φόρος πλούτου απαιτεί αξιόπιστο περιουσιολόγιο, κανόνες αποτίμησης μη εισηγμένων επιχειρήσεων, ισχυρή φορολογική διοίκηση και μηχανισμούς που θα περιορίζουν τη φοροαποφυγή και τη μεταφορά κεφαλαίων.

Κεφάλαιο και εργασία με τους ίδιους κανόνες

Το Compass προτείνει παράλληλα την εξίσωση της φορολόγησης των κεφαλαιακών κερδών με εκείνη του εισοδήματος από εργασία. Η πολιτική αρχή είναι απλή: δεν μπορεί ο μισθός να αντιμετωπίζεται φορολογικά αυστηρότερα από την αύξηση της αξίας ενός περιουσιακού στοιχείου.

Οι εκτιμήσεις που συνοδεύουν την πρόταση ανεβάζουν τα δυνητικά πρόσθετα έσοδα στα 11,3 δισ. λίρες ετησίως, ποσό που, κατά το Compass, θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει περίπου 90.000 νέες κοινωνικές κατοικίες.

Υπάρχει, ωστόσο, και σοβαρός αντίλογος. Το Institute for Fiscal Studies έχει προειδοποιήσει ότι μια απλή εξίσωση συντελεστών, χωρίς συνολικό ανασχεδιασμό του φορολογικού πλαισίου, μπορεί να προκαλέσει συμπεριφορικές αντιδράσεις, να αυξήσει τα κίνητρα φοροαποφυγής και να επηρεάσει τις επενδυτικές αποφάσεις.

Ακριβώς εδώ αποκτά ενδιαφέρον η βρετανική συζήτηση. Το ερώτημα δεν περιορίζεται πλέον στο εάν πρέπει να φορολογηθούν περισσότερο οι πλουσιότεροι, αλλά στο πώς σχεδιάζεται ένας φόρος ώστε πράγματι να εισπράττεται.

Ακίνητα, κοινωνική κατοικία και αναδιανομή

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η πρόταση για αντικατάσταση του σημερινού δημοτικού φόρου κατοικίας και του φόρου μεταβίβασης από έναν αναλογικό φόρο επί της πραγματικής αξίας των ακινήτων.

Το Compass θεωρεί το σημερινό σύστημα παρωχημένο, καθώς βασίζεται σε παλαιές αποτιμήσεις και δεν αποτυπώνει την τεράστια αύξηση του στεγαστικού πλούτου των τελευταίων δεκαετιών. Δεν αποκρύπτει, πάντως, το πολιτικό κόστος: υπολογίζει ότι περίπου 23% των νοικοκυριών θα κατέβαλλε περισσότερα, με μεγαλύτερη επιβάρυνση σε περιοχές του Λονδίνου και της νοτιοανατολικής Αγγλίας.

Συζητείται ακόμη ιδιαίτερα υψηλή φορολόγηση της αγοράς δεύτερης κατοικίας, με τα έσοδα να χρηματοδοτούν τη δημιουργία δημόσιου αποθέματος προσιτής στέγης. Πρόκειται για μια διαφορετική φιλοσοφία στεγαστικής πολιτικής: το κράτος δεν περιορίζεται στην επιδότηση της ζήτησης, αλλά επιχειρεί να δημιουργήσει και να προστατεύσει δημόσιο στεγαστικό απόθεμα.

Καθολική φροντίδα αντί για κοινωνικό κράτος δύο ταχυτήτων

Το δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο αφορά τη δημιουργία ενός περισσότερο καθολικού κοινωνικού κράτους. Μεταξύ άλλων, προτείνεται δωρεάν προσωπική κοινωνική φροντίδα για πολίτες που χρειάζονται βοήθεια στις βασικές καθημερινές δραστηριότητες.

Για τη χρηματοδότησή της εξετάζεται πρόσθετη εισφορά 1% στο εισόδημα των πολιτών άνω των 40 ετών, με εκτιμώμενα έσοδα 8 έως 9 δισ. λιρών τον χρόνο, καθώς και συμμετοχή του στεγαστικού πλούτου στο κόστος υπό όρους που δεν θα αναγκάζουν έναν πολίτη να πουλήσει το σπίτι του όταν αρχίζει να χρειάζεται φροντίδα.

Ιδιαίτερη πολιτική σημασία έχει και η πρόταση για καθολική δωρεάν παιδική φροντίδα. Εδώ η κοινωνική πολιτική συνδέεται ευθέως με την οικονομική πολιτική: η πρόσβαση σε δωρεάν φροντίδα μπορεί να αυξήσει τη συμμετοχή των γονέων —και κυρίως των γυναικών— στην αγορά εργασίας, να ενισχύσει το διαθέσιμο οικογενειακό εισόδημα και να περιορίσει τις ανισότητες ήδη από την παιδική ηλικία.

Η ενέργεια ως δημόσια υποδομή

Ακόμη πιο καθαρό είναι το ιδεολογικό αποτύπωμα των προτάσεων στον τομέα της ενέργειας. Το Compass εισηγείται την ανάληψη των δικτύων ηλεκτρισμού και φυσικού αερίου από κρατικές επιχειρήσεις, παράλληλα με τη δημιουργία περιφερειακών ενεργειακών συμβουλίων.

Το σκεπτικό είναι ότι τα ενεργειακά δίκτυα αποτελούν φυσικά μονοπώλια και στρατηγικές υποδομές και, ως εκ τούτου, η λειτουργία τους δεν μπορεί να καθορίζεται αποκλειστικά από την ιδιωτική κερδοφορία. Ο δημόσιος έλεγχος συνδέεται με τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό των επενδύσεων, την πράσινη μετάβαση και την προστασία των καταναλωτών.

Το πακέτο φτάνει και στο πεδίο των θεσμών, προτείνοντας μεταξύ άλλων κατάργηση της Βουλής των Λόρδων και ανώτατο όριο 50.000 λιρών στις πολιτικές δωρεές.

Η ευρωπαϊκή Κεντροαριστερά μπροστά στο πραγματικό ερώτημα

Το ενδιαφέρον της βρετανικής συζήτησης υπερβαίνει τα σύνορα του Ηνωμένου Βασιλείου. Η ευρωπαϊκή Κεντροαριστερά πέρασε μεγάλο μέρος των τελευταίων δεκαετιών εγκλωβισμένη ανάμεσα σε δύο αδιέξοδα: είτε υποσχόταν ισχυρότερο κοινωνικό κράτος χωρίς πειστική απάντηση για τη χρηματοδότησή του είτε αποδεχόταν ως περίπου αναπόφευκτη τη δημοσιονομική ορθοδοξία που μετέφερε διαρκώς βάρη στην εργασία και στη μεσαία τάξη.

Η πολιτική αξία της παρέμβασης του Compass βρίσκεται ακριβώς στην προσπάθεια να σπάσει αυτή τη συνθήκη. Δεν αρκείται στο σύνθημα «να πληρώσουν οι πλούσιοι». Επιχειρεί να προσδιορίσει ποιοι, πόσο, με ποιο φορολογικό εργαλείο και —κυρίως— για τη χρηματοδότηση ποιας συγκεκριμένης κοινωνικής πολιτικής.

Οι εκτιμήσεις δεν είναι θέσφατα. Η φορολογική μετανάστευση, οι μεταβολές στην επενδυτική συμπεριφορά, οι τεχνικές αποτίμησης της περιουσίας και η φοροαποφυγή μπορούν να διαφοροποιήσουν σημαντικά τα τελικά έσοδα. Όμως αυτή ακριβώς είναι η πρόοδος της συζήτησης: η αντιπαράθεση μεταφέρεται από τις γενικόλογες ιδεολογικές διακηρύξεις σε συγκεκριμένα δημοσιονομικά μεγέθη.

Το μήνυμα για το ΠΑΣΟΚ και την ελληνική Κεντροαριστερά

Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο δίδαγμα για την Ελλάδα. Το ζητούμενο για το ΠΑΣΟΚ και συνολικά την προοδευτική παράταξη δεν είναι να αντιγράψουν μηχανικά έναν βρετανικό φόρο πλούτου. Οι φορολογικές δομές, η σύνθεση της περιουσίας και οι δυνατότητες της διοίκησης είναι διαφορετικές.

Το πολιτικό μάθημα είναι άλλο: κάθε μεγάλη κοινωνική δέσμευση χρειάζεται να συνοδεύεται από κοστολόγηση, πηγή χρηματοδότησης και μετρήσιμο αποτέλεσμα. Αν προτείνεται κοινωνική κατοικία, πρέπει να είναι σαφές πόσες κατοικίες, με ποιο κόστος και από ποια έσοδα. Αν προτείνεται καθολικότερη φροντίδα, πρέπει να προσδιορίζεται ποιοι καλύπτονται και ποιος χρηματοδοτεί το σύστημα. Αν ζητείται δικαιότερη φορολογία, πρέπει να αποσαφηνίζεται ποιο βάρος αφαιρείται από την εργασία και σε ποια οικονομική δύναμη μεταφέρεται.

Υπάρχει, επιπλέον, ένα ζήτημα που δύσκολα αντιμετωπίζεται αποκλειστικά σε εθνικό επίπεδο. Η μεγάλη κινητικότητα κεφαλαίων καθιστά έναν φόρο πολύ μεγάλου πλούτου αποτελεσματικότερο όταν συνοδεύεται από ευρωπαϊκό συντονισμό: κοινότερα πρότυπα καταγραφής περιουσίας, ανταλλαγή φορολογικών πληροφοριών, περιορισμό των διαδρομών φοροαποφυγής και συντονισμό απέναντι στους φορολογικούς παραδείσους.

Η Βρετανία, λοιπόν, ανοίγει μια συζήτηση που αφορά ολόκληρη την ευρωπαϊκή προοδευτική παράταξη. Σε μια περίοδο κατά την οποία οι ανισότητες διευρύνονται και η δημοσιονομική πίεση χρησιμοποιείται συχνά ως επιχείρημα για περιορισμό των δημόσιων πολιτικών, το Compass αντιστρέφει το ερώτημα: όχι μόνο πόσο κοινωνικό κράτος αντέχει ο προϋπολογισμός, αλλά και ποιο φορολογικό σύστημα χρειάζεται για να χρηματοδοτηθεί ένα ισχυρότερο κοινωνικό κράτος.

Για την Κεντροαριστερά, αυτή είναι πλέον η δύσκολη περιοχή της πολιτικής. Όχι η διακήρυξη των προθέσεων, αλλά η απόδειξη ότι η αναδιανομή μπορεί να μετατραπεί σε εφαρμόσιμη, κοστολογημένη και κοινωνικά αποτελεσματική κυβερνητική πολιτική.