Η Μελίνα των Ελλήνων και η φλόγα της επιστροφής: Όταν το ΠΑΣΟΚ έθεσε για πρώτη φορά το ζήτημα των Γλυπτών του Παρθενώνα στη διεθνή σκηνή

40+ χρόνια από την ιστορική παρέμβαση της Μελίνας Μερκούρη στη Διάσκεψη της UNESCO στο Μεξικό

Το ημερολόγιο έγραφε 1982 όταν, σε ένα αμφιθέατρο στο Μεξικό, η φωνή μιας Ελληνίδας αντήχησε για πρώτη φορά με τέτοια ένταση και καθαρότητα υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα. Δεν ήταν απλώς μια διπλωματική τοποθέτηση. Ήταν η αρχή ενός εθνικού αγώνα με παγκόσμια απήχηση, που για πρώτη φορά έπαιρνε επίσημο, διεθνές περιεχόμενο.

Ήταν η φωνή της Μελίνας Μερκούρη, Υπουργού Πολιτισμού της «κυβέρνησης της Αλλαγής», της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου. Μιας κυβέρνησης που από την πρώτη στιγμή αντιμετώπισε τον Πολιτισμό όχι ως περιθώριο, αλλά ως κεντρικό άξονα εθνικής στρατηγικής, ταυτότητας και δημοκρατίας.

Τομή στην Ιστορία: Η πρώτη επίσημη διεκδίκηση

Στη Διάσκεψη των Υπουργών Πολιτισμού της UNESCO, που πραγματοποιήθηκε στο Μεξικό το 1982, η Μελίνα έκανε αυτό που κανείς μέχρι τότε δεν είχε τολμήσει: έθεσε δημόσια, με εθνική υπερηφάνεια και διεθνή αξιοπρέπεια, το αίτημα της Ελλάδας για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα από το Βρετανικό Μουσείο.

Τα λόγια της δεν ήταν διπλωματικά. Ήταν ποιητικά, ανθρώπινα, οικουμενικά:

«Δεν ανήκουν στην Αγγλία τα Μάρμαρα. Ανήκουν στην Ελλάδα. Ανήκουν στον Παρθενώνα. Ανήκουν στον λαό που τα δημιούργησε. Και εμείς δεν θα σταματήσουμε ποτέ να τα διεκδικούμε. Δεν έχουμε την πολυτέλεια να παραιτηθούμε από την Ιστορία μας.»

Το ΠΑΣΟΚ και ο Πολιτισμός ως Εθνική Υπόθεση

Το 1981, με την ανάληψη της εξουσίας από το ΠΑΣΟΚ, η Ελλάδα εισέρχεται σε μια νέα εποχή. Ο Πολιτισμός αποκτά επιτέλους τη θεσμική βαρύτητα που του αρμόζει. Ο Ανδρέας Παπανδρέου επιλέγει για το Υπουργείο Πολιτισμού όχι έναν γραφειοκράτη, αλλά ένα σύμβολο: τη Μελίνα των Ελλήνων, τη διεθνώς αναγνωρισμένη ηθοποιό και αγωνίστρια, που στα δύσκολα χρόνια της Χούντας είχε γίνει φωνή της αντίστασης και πρέσβειρα της Ελλάδας στον κόσμο.

Το όραμα του ΠΑΣΟΚ δεν περιοριζόταν στην πολιτική διαχείριση του πολιτισμού. Στόχευε σε κάτι βαθύτερο: στην πολιτιστική αναγέννηση της χώρας, με ρίζες στον λαό, στα δημοκρατικά ιδεώδη και στην ιστορική της κληρονομιά.

Η Μελίνα, με την πολιτική κάλυψη και τη θεσμική υποστήριξη του Ανδρέα, εκτοξεύει τον Πολιτισμό στο κέντρο της πολιτικής ζωής. Και το αίτημα για την επιστροφή των Γλυπτών μετατρέπεται σε σύμβολο εθνικής ενότητας, υπερηφάνειας και μνήμης.

Τα Γλυπτά: Όχι ένα “θέμα”, αλλά μια ιστορική πληγή

Τα Γλυπτά του Παρθενώνα αφαιρέθηκαν βάναυσα στις αρχές του 19ου αιώνα από τον λόρδο Έλγιν, με την ανοχή της τότε Οθωμανικής διοίκησης, και μεταφέρθηκαν στο Βρετανικό Μουσείο. Εδώ και δύο αιώνες, αποτελούν τομή στο σώμα της Ακρόπολης. Ο Παρθενώνας, το παγκόσμιο σύμβολο Δημοκρατίας και αισθητικής τελειότητας, παραμένει ακρωτηριασμένος.

Η Μελίνα το είχε πει με συγκλονιστική απλότητα:

«Όταν ένα άγαλμα κόβεται στα δύο, το ένα του μισό είναι στο Βρετανικό Μουσείο και το άλλο στον βράχο της Ακρόπολης, τότε αυτό δεν είναι τέχνη. Είναι βεβήλωση.»

Από την UNESCO στον κόσμο – Ένα αίτημα με παγκόσμια ηθική

Η τοποθέτηση της Μελίνας στο Μεξικό δεν ήταν μια στιγμιαία συγκίνηση. Ήταν η αφετηρία ενός εθνικού και διεθνούς αγώνα, που έθεσε για πρώτη φορά την επιστροφή των πολιτιστικών θησαυρών στην πατρίδα τους ως ζήτημα ηθικής, νομιμότητας και διαφύλαξης της πολιτιστικής ταυτότητας.

Η Μελίνα ταξίδεψε, μίλησε, διεκδίκησε. Δημιούργησε την πρώτη Επιτροπή Διεκδίκησης, κίνησε νομικές διαδικασίες, αξιοποίησε τα διεθνή της δίκτυα και δεν σταμάτησε ποτέ να τονίζει πως το ζήτημα δεν είναι προσωπικό, ούτε καν ελληνικό — είναι παγκόσμιο.

Το αποτύπωμα της Αλλαγής στον Πολιτισμό

Η «κυβέρνηση της Αλλαγής» δεν έμεινε στα λόγια. Θεσμοθέτησε τα ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ., προχώρησε σε πολιτιστική αποκέντρωση, στήριξε την παραγωγή ελληνικού κινηματογράφου και θεάτρου, ανέδειξε την πολιτιστική κληρονομιά ως θεμέλιο ταυτότητας και παιδείας.

Και το σημαντικότερο: συνέδεσε τον Πολιτισμό με την κοινωνική πρόοδο και τη δημοκρατική συνείδηση. Στο επίκεντρο δεν ήταν μόνο οι αρχαιότητες, αλλά και ο σύγχρονος δημιουργός, ο πολίτης, ο μαθητής, ο εργαζόμενος. Ο Πολιτισμός έγινε κτήμα όλων.

Σήμερα, η διεκδίκηση συνεχίζεται – αλλά η σπίθα άναψε το 1982

Η Ελλάδα συνεχίζει, σαράντα και πλέον χρόνια μετά, να ζητά τη δίκαιη επιστροφή των Γλυπτών. Ο αγώνας έχει πάρει παγκόσμιες διαστάσεις. Η δημιουργία του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης και οι επανειλημμένες δηλώσεις διεθνών προσωπικοτήτων υπέρ της επιστροφής, επιβεβαιώνουν πως το δίκιο της Ελλάδας έχει αναγνωριστεί.

Όμως η ιστορική πρωτοβουλία ανήκει στη Μελίνα. Στη Μελίνα των Ελλήνων, της Αλλαγής, της Μνήμης.

Η Μελίνα έθεσε το αίτημα. Το ΠΑΣΟΚ της Αλλαγής το έκανε εθνική στρατηγική. Ο λαός το κρατά ζωντανό.

Και η Ιστορία, αργά ή γρήγορα, θα αποκαταστήσει τη δικαιοσύνη της.