Σαν σήμερα: Τα Ιουλιανά του 1965 – Η πολιτική κρίση που άνοιξε τον δρόμο στη δικτατορία

Η 15η Ιουλίου αποτελεί μία από τις πιο καθοριστικές και δραματικές ημερομηνίες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Σαν σήμερα, το 1965, ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου εξαναγκάστηκε σε παραίτηση έπειτα από τη σύγκρουσή του με τον βασιλιά Κωνσταντίνο Β΄ για τον έλεγχο του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας. Η εξέλιξη αυτή εγκαινίασε την περίοδο που έμεινε γνωστή ως «Ιουλιανά» ή «Αποστασία», προκαλώντας βαθιά πολιτική και θεσμική κρίση.

Η απομάκρυνση της εκλεγμένης κυβέρνησης της Ένωσης Κέντρου και η συγκρότηση διαδοχικών κυβερνήσεων με τη στήριξη αποσχισθέντων βουλευτών προκάλεσαν έντονες κοινωνικές αντιδράσεις και κλόνισαν την εμπιστοσύνη των πολιτών στους δημοκρατικούς θεσμούς. Για μήνες, η χώρα βρέθηκε σε κατάσταση παρατεταμένης πολιτικής αστάθειας, ενώ οι δρόμοι των μεγάλων πόλεων έγιναν πεδίο μαζικών διαδηλώσεων και έντονης κοινωνικής σύγκρουσης.

Η σημασία των Ιουλιανών έχει αποτελέσει αντικείμενο εκτεταμένης μελέτης από ιστορικούς και πολιτικούς επιστήμονες. Παρότι υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς τον βαθμό ευθύνης των εμπλεκόμενων πολιτικών και θεσμικών παραγόντων, ευρεία είναι η επιστημονική εκτίμηση ότι η κρίση του 1965 αποδυνάμωσε αποφασιστικά το κοινοβουλευτικό σύστημα, όξυνε την πολιτική πόλωση και δημιούργησε τις προϋποθέσεις που αξιοποιήθηκαν από τους πραξικοπηματίες της 21ης Απριλίου 1967.

Μεταγενέστεροι ιστορικοί και αναλυτές έχουν χαρακτηρίσει τα Ιουλιανά ως το καθοριστικό σημείο καμπής της μεταπολεμικής Ελλάδας. Υποστηρίζουν ότι η θεσμική εκτροπή του 1965 δεν υπήρξε ένα μεμονωμένο πολιτικό επεισόδιο, αλλά η απαρχή μιας αλυσίδας εξελίξεων που οδήγησαν, σχεδόν με μαθηματική ακρίβεια, στη βαθύτερη κρίση της ελληνικής δημοκρατίας μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο: το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου 1967 και την επταετή δικτατορία των συνταγματαρχών, η οποία διήρκεσε έως την αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1974.

Η σημερινή ιστορική έρευνα συγκλίνει στο ότι η κατάρρευση της πολιτικής σταθερότητας, η σύγκρουση ανάμεσα στην εκλεγμένη κυβέρνηση και το Στέμμα, οι παρεμβάσεις εξωθεσμικών κέντρων ισχύος και η αδυναμία του πολιτικού συστήματος να διαχειριστεί δημοκρατικά την κρίση αποτέλεσαν κρίσιμους παράγοντες που υπονόμευσαν τη συνταγματική ομαλότητα. Τα Ιουλιανά παραμένουν, γι’ αυτό, ένα διαχρονικό παράδειγμα των κινδύνων που γεννά η θεσμική αποσταθεροποίηση και η αμφισβήτηση της λαϊκής εντολής.

Εξήντα ένα χρόνια μετά, η επέτειος δεν αποτελεί μόνο αφορμή ιστορικής μνήμης. Υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία, οι θεσμοί και η λαϊκή κυριαρχία δεν είναι αυτονόητα δεδομένα, αλλά κατακτήσεις που απαιτούν διαρκή εγρήγορση και σεβασμό στο Σύνταγμα και στους δημοκρατικούς κανόνες.