Steve Biko: Τον δολοφόνησαν στα 30 του – 49 χρόνια μετά, η Νότια Αφρική αναζητεί ακόμη δικαιοσύνη

Η νέα δικαστική έρευνα για τον θάνατο του εμβληματικού αγωνιστή του Black Consciousness επαναφέρει ένα δύσκολο ερώτημα: μπορεί μια δημοκρατία να συμφιλιωθεί πραγματικά με το παρελθόν της όταν η αλήθεια δεν έχει οδηγήσει σε λογοδοσία;

Σαράντα εννέα χρόνια μετά τον θάνατο του Steve Biko, η Νότια Αφρική επιστρέφει σε μία από τις σκοτεινότερες υποθέσεις της εποχής του apartheid. Όχι πλέον για να αποδείξει ότι ένας νέος άνθρωπος μπήκε ζωντανός στα χέρια της αστυνομίας ασφαλείας και πέθανε έπειτα από βαρύτατους τραυματισμούς. Αυτό αποτελεί μέρος της ιστορικής καταγραφής. Το ανοιχτό ζήτημα είναι εάν μπορούν ακόμη να προσδιοριστούν ποινικές ευθύνες και γιατί χρειάστηκε να περάσει σχεδόν μισός αιώνας για να επιχειρηθεί ξανά.

Η νέα δικαστική έρευνα για τον θάνατο του ηγέτη του Black Consciousness Movement επρόκειτο να συνεχιστεί στο Ανώτατο Δικαστήριο της Gqeberha. Η οικογένεια του Biko προσέφυγε επειγόντως στη Δικαιοσύνη, ζητώντας περισσότερο χρόνο ώστε κρίσιμο υλικό από την αρχική έρευνα του 1977 να μεταφραστεί και να εξεταστεί πλήρως.

Στις 9 Σεπτεμβρίου, το δικαστήριο αποφάσισε την αναβολή της διαδικασίας επ’ αόριστον. Για την οικογένεια, η καθυστέρηση αποτελεί επώδυνη εξέλιξη, αλλά προτιμότερη από μια διαδικασία που θα προχωρούσε χωρίς να έχει μελετηθεί ολόκληρο το διαθέσιμο ιστορικό και αποδεικτικό υλικό.

Ο άνθρωπος που το apartheid δεν κατάφερε να φιμώσει

Ο Steve Biko δεν υπήρξε απλώς ακόμη ένας αντίπαλος του καθεστώτος. Υπήρξε μία από τις προσωπικότητες που άλλαξαν τη γλώσσα της αντίστασης στη Νότια Αφρική. Μέσα από το Κίνημα Μαύρης Συνείδησης, υποστήριξε ότι η απελευθέρωση δεν μπορούσε να είναι μόνο πολιτική και θεσμική. Έπρεπε να είναι και ψυχολογική: οι καταπιεσμένοι έπρεπε πρώτα να αποτινάξουν την εικόνα κατωτερότητας που είχε επιβάλει πάνω τους το apartheid.

Συνελήφθη τον Αύγουστο του 1977 και κρατήθηκε από την αστυνομία ασφαλείας στο Πορτ Ελίζαμπεθ, τη σημερινή Gqeberha. Στη διάρκεια της κράτησής του υπέστη σοβαρότατες κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις.

Αντί να λάβει την περίθαλψη που απαιτούσε η κατάστασή του, μεταφέρθηκε σε μια εξαντλητική διαδρομή περίπου 1.200 χιλιομέτρων προς την Πρετόρια, όπου πέθανε στις 12 Σεπτεμβρίου 1977.

Ήταν μόλις 30 ετών.

Η εκδοχή των αρχών της εποχής απέδιδε τον τραυματισμό του σε επεισόδιο κατά τη διάρκεια της κράτησης. Η έρευνα που ακολούθησε δεν καταλόγισε ευθύνη σε συγκεκριμένο πρόσωπο και καμία ποινική δίωξη δεν ασκήθηκε.

Η υπόθεση δεν έκλεισε, όμως, ιστορικά.

Δύο δεκαετίες αργότερα, πρώην αστυνομικοί προσέφυγαν στην Επιτροπή Αλήθειας και Συμφιλίωσης, ζητώντας αμνηστία σε σχέση με τον θάνατό του. Τα αιτήματά τους απορρίφθηκαν. Και όμως, ούτε τότε ακολούθησε η ποινική λογοδοσία που θα μπορούσε να είχε κρίνει ενώπιον δικαστηρίου τις ευθύνες συγκεκριμένων προσώπων.

Η σημερινή έρευνα επιχειρεί ακριβώς να επιστρέψει σε αυτό το κενό. Να εξετάσει εάν ο θάνατος του Biko συνδέθηκε με πράξεις ή παραλείψεις που μπορούν να στοιχειοθετήσουν ποινικά αδικήματα. Η ίδια η διαδικασία δεν καταδικάζει κανέναν. Ένα διαφορετικό πόρισμα, όμως, θα μπορούσε να δημιουργήσει βάση για περαιτέρω ποινική διερεύνηση, εφόσον υπάρχουν εν ζωή πρόσωπα και επαρκή αποδεικτικά στοιχεία.

Η μεγάλη εκκρεμότητα της νοτιοαφρικανικής συμφιλίωσης

Εδώ η ιστορία του Biko παύει να αφορά μόνο τον ίδιο.

Μετά την πτώση του apartheid, η Νότια Αφρική επέλεξε ένα από τα πιο φιλόδοξα εγχειρήματα μεταβατικής δικαιοσύνης του 20ού αιώνα. Η Επιτροπή Αλήθειας και Συμφιλίωσης, με εμβληματική φυσιογνωμία τον Desmond Tutu, επιχείρησε να φέρει στο φως εγκλήματα δεκαετιών χωρίς η χώρα να οδηγηθεί σε έναν νέο κύκλο εκδίκησης και βίας.

Η ιστορική συμβολή της παραμένει τεράστια. Όμως η αλήθεια δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τη δικαιοσύνη.

Η αμνηστία συνδεόταν με συγκεκριμένες προϋποθέσεις, μεταξύ των οποίων η πλήρης αποκάλυψη των πράξεων για τις οποίες ζητούνταν. Για πολλές υποθέσεις στις οποίες δεν χορηγήθηκε αμνηστία, θεωρητικά παρέμενε ανοικτός ο δρόμος της ποινικής δικαιοσύνης. Στην πράξη, αρκετές από αυτές δεν έφτασαν ποτέ σε δικαστήριο.

Και εδώ βρίσκεται μια από τις πιο δύσκολες κληρονομιές της μεταπολιτευτικής —με τη νοτιοαφρικανική έννοια— δημοκρατίας: πόση ατιμωρησία μπορεί να αντέξει μια διαδικασία εθνικής συμφιλίωσης χωρίς να αρχίσει να υπονομεύει την ίδια τη συμφιλίωση;

Η πάροδος του χρόνου έχει πλέον πραγματικές δικαστικές συνέπειες. Μάρτυρες πεθαίνουν, μνήμες εξασθενούν, αποδεικτικά στοιχεία χάνονται και ενδεχόμενοι ύποπτοι δεν βρίσκονται πλέον στη ζωή. Έτσι, η καθυστέρηση μπορεί να μετατραπεί αντικειμενικά σε έναν δεύτερο μηχανισμό ατιμωρησίας, ακόμη και χωρίς να αποδεικνύεται πρόθεση συγκάλυψης σε κάθε συγκεκριμένη υπόθεση.

Από τον Biko στο Sharpeville: Οι νεκροί επιστρέφουν στα δικαστήρια

Η υπόθεση Biko δεν είναι μεμονωμένη. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη επιστροφή της νοτιοαφρικανικής κοινωνίας στις εκκρεμότητες του apartheid.

Στις αρχές Σεπτεμβρίου, επιζώντες και συγγενείς θυμάτων της σφαγής του Sharpeville ανακοίνωσαν νέα δικαστική διεκδίκηση κατά του κράτους.

Στις 21 Μαρτίου 1960, η αστυνομία του apartheid άνοιξε πυρ εναντίον διαδηλωτών που είχαν συγκεντρωθεί κατά των διαβόητων pass laws, των νόμων που περιόριζαν δραστικά την ελευθερία μετακίνησης των μαύρων Νοτιοαφρικανών.

Οι προσφεύγοντες δεν διεκδικούν μόνο αποζημιώσεις. Αμφισβητούν επίσης τη διατήρηση ενός νομοθετικού πλαισίου της εποχής του apartheid που, όπως υποστηρίζουν, εξακολουθεί να αποτελεί εμπόδιο στην αναζήτηση ευθυνών.

Η εξέλιξη αποκτά έτσι σημασία πολύ μεγαλύτερη από μια δικαστική διαφορά. Θέτει το ερώτημα κατά πόσο ένα δημοκρατικό κράτος μπορεί να θεωρεί ολοκληρωμένη τη θεσμική ρήξη με ένα αυταρχικό και ρατσιστικό παρελθόν, όταν νομικά κατάλοιπα εκείνης της περιόδου εξακολουθούν να παράγουν συνέπειες.

Η δικαιοσύνη που καθυστέρησε 49 χρόνια

Ο Steve Biko έγινε σύμβολο ακριβώς επειδή η φυσική εξόντωση ενός ανθρώπου δεν κατάφερε να εξαφανίσει τις ιδέες του. Ο θάνατός του αποκάλυψε διεθνώς τη βία ενός συστήματος που επιχειρούσε να διατηρήσει τη φυλετική κυριαρχία όχι μόνο μέσα από νόμους, αλλά μέσα από την αστυνομική καταστολή.

Η σημερινή Νότια Αφρική είναι μια διαφορετική χώρα. Διαθέτει δημοκρατικούς θεσμούς, Σύνταγμα και ανεξάρτητη Δικαιοσύνη. Αυτό όμως καθιστά ακόμη πιο δύσκολο το ερώτημα που επιστρέφει μαζί με τον φάκελο Biko.

Η συμφιλίωση υπήρξε ιστορικά αναγκαία για μια κοινωνία που έβγαινε από δεκαετίες θεσμοθετημένου φυλετικού διαχωρισμού. Δεν μπορεί, όμως, να αποτελεί υποκατάστατο της λογοδοσίας εκεί όπου υπάρχουν στοιχεία για εγκληματικές πράξεις.

Σαράντα εννέα χρόνια μετά, η Νότια Αφρική δεν αναζητεί απλώς τι ακριβώς συνέβη στον Steve Biko μέσα στα χέρια της αστυνομίας ασφαλείας. Αναζητεί εάν είναι ακόμη δυνατό να αποδοθούν συγκεκριμένες ευθύνες για τον θάνατό του.

Και όσο η απάντηση παραμένει ανοικτή, ανοικτός παραμένει και ένας από τους πιο δύσκολους λογαριασμούς της νοτιοαφρικανικής δημοκρατίας με το παρελθόν της: η αλήθεια μπορεί να αποτελέσει προϋπόθεση της συμφιλίωσης, αλλά όταν υπάρχουν ποινικές ευθύνες, η συμφιλίωση δεν μπορεί επ’ αόριστον να υποκαθιστά τη δικαιοσύνη.