51 χρόνια Μεταπολίτευση: η κοινωνία και η μεσαία τάξη στην Ελλάδα

Πενήντα ένα χρόνια μετά την Αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα, η κοινωνία στέκει μπροστά στον καθρέφτη της ιστορίας και αναμετριέται με τον εαυτό της. Η Μεταπολίτευση υπήρξε αναμφίβολα η πιο μακρά περίοδος δημοκρατικής ομαλότητας στην ελληνική ιστορία, αλλά και μια εποχή γεμάτη αντιφάσεις, κεκτημένα, στρεβλώσεις, προσδοκίες και προδοσίες. Η μεσαία τάξη, ο σπονδυλικός άξονας της ελληνικής κοινωνίας, βρέθηκε στο επίκεντρο αυτών των πενήντα ενός ετών. Άλλοτε δημιουργική δύναμη εκσυγχρονισμού και συμμετοχής, άλλοτε θύμα πολιτικών επιλογών που την εξάντλησαν, άλλοτε σιωπηλή πλειοψηφία κι άλλοτε οργισμένη εστία αντίστασης.

Η πρώτη περίοδος της Μεταπολίτευσης χαρακτηρίστηκε από τον θεσμικό εκδημοκρατισμό και την αποκατάσταση των ελευθεριών. Η ελληνική κοινωνία, κουρασμένη από το φάσμα του αυταρχισμού και της ανελευθερίας, αγκάλιασε το νέο πολιτικό πλαίσιο με πίστη και πάθος. Η μεσαία τάξη βγήκε από τη σιωπή και διεκδίκησε τον ρόλο της: επένδυσε στην εκπαίδευση, στη δημόσια απασχόληση, στη μικρή και μεσαία επιχειρηματικότητα, στη νοικοκυρεμένη καθημερινότητα. Απέκτησε φωνή, προσδοκίες και πολιτική συνείδηση.

Το ΠΑΣΟΚ αποτέλεσε τον φορέα που συνέδεσε αυτή τη λαϊκή δυναμική με μια πολιτική πρόταση κοινωνικής χειραφέτησης. Δεν ήταν μόνο το κόμμα που έδωσε φωνή στους «μη προνομιούχους», αλλά και ο πολιτικός οργανισμός που εγκαθίδρυσε το κοινωνικό κράτος, ενίσχυσε τις δημόσιες υπηρεσίες, εδραίωσε τα δικαιώματα των γυναικών, των εργαζομένων, των αγροτών. Μέσα από ριζικές μεταρρυθμίσεις και την ιδεολογική ηγεμονία του προοδευτικού λόγου, διαμόρφωσε τον πυρήνα της μεταπολιτευτικής μεσαίας τάξης, όχι ως καταναλωτική μονάδα, αλλά ως συνειδητό πολιτικό υποκείμενο.

Ωστόσο, η ίδια περίοδος ανέδειξε και τα όριά της. Το πελατειακό κράτος αναπαρήχθη, η αξιοκρατία συχνά θυσιάστηκε στον βωμό της ψηφοθηρίας, οι μεταρρυθμίσεις ατόνησαν μπροστά στις κομματικές ισορροπίες. Η μεσαία τάξη εγκλωβίστηκε σε έναν φαύλο κύκλο προσδοκιών χωρίς αντίκρισμα: υπερχρέωση, ιδιωτικά βάρη για δημόσια αγαθά, φορολογική ασφυξία, επαγγελματική ανασφάλεια. Οι κυβερνήσεις όλων των αποχρώσεων, ειδικά από τη δεκαετία του ’90 και μετά, μετέτρεψαν τη μεσαία τάξη σε στυλοβάτη των ελλειμματικών πολιτικών τους, χωρίς να της δίνουν ποτέ τη θεσμική κατοχύρωση που απαιτούσε η προσφορά της.

Η οικονομική κρίση της περασμένης δεκαετίας αποτέλεσε τη χαριστική βολή. Η μεσαία τάξη κατέρρευσε οικονομικά, ψυχολογικά και κοινωνικά. Φορολογήθηκε λυσσαλέα, απαξιώθηκε ηθικά, αντιμετωπίστηκε με ενοχοποίηση, λες και η σταθερότητά της ήταν το πρόβλημα και όχι το θεμέλιο. Νέοι επιστήμονες μετανάστευσαν, μικροεπιχειρηματίες αφανίστηκαν, εργαζόμενοι υποβαθμίστηκαν. Τα μνημόνια δεν ήταν απλώς μια δημοσιονομική επιβολή· ήταν ένας ταξικός μηχανισμός αναδιάταξης της κοινωνικής πυραμίδας. Και στο όνομα της «σωτηρίας» χάθηκε η εμπιστοσύνη.

Σήμερα, η χώρα δείχνει να πορεύεται σε μια επικίνδυνη κανονικότητα. Η Δημοκρατία υπάρχει στα χαρτιά, αλλά οι θεσμοί της αποδομούνται. Το κράτος δικαίου υπονομεύεται από σκάνδαλα, οι ανεξάρτητες αρχές λοιδορούνται, τα ΜΜΕ λειτουργούν συχνά ως φερέφωνα της εξουσίας. Η κοινωνική κινητικότητα έχει σταματήσει, οι ευκαιρίες είναι λίγες και άνισα κατανεμημένες. Η μεσαία τάξη παραμένει εγκλωβισμένη: υπερφορολογημένη, αποκλεισμένη από την κατοικία, αντιμέτωπη με την ακρίβεια και την ιδιωτικοποίηση των βασικών της αναγκών. Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η Δημοκρατία στην Ελλάδα έχει χάσει τον ρυθμιστικό της άξονα, γιατί έχει χάσει τη μεσαία της τάξη.

Όμως η ιστορία δεν τελειώνει. Ούτε η Δημοκρατία πεθαίνει αμαχητί. Υπάρχουν πολιτικές δυνάμεις με ιστορική συνείδηση, αξιακό φορτίο και κοινωνικό όραμα, ικανές να διαδραματίσουν και πάλι τον ρυθμιστικό τους ρόλο. Το ΠΑΣΟΚ, ως παράταξη που έφερε τη λαϊκή κυριαρχία στο προσκήνιο, έχει καθήκον και χρέος να αναλάβει αυτό τον ρόλο ξανά: να εκφράσει τη μεσαία τάξη όχι ως άθροισμα ψήφων, αλλά ως εθνική και κοινωνική αναγκαιότητα. Να προτείνει ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο βασισμένο στην εργασία, την αναδιανομή, την αξιοκρατία και τη δικαιοσύνη. Να αποκαταστήσει το νόημα της πολιτικής ως συλλογικής πράξης και όχι ως ατομικής επιβίωσης.

Γιατί χωρίς ισχυρή μεσαία τάξη, δεν υπάρχει σταθερή Δημοκρατία. Και χωρίς προοδευτικές δυνάμεις που να την εκπροσωπούν, δεν υπάρχει ελπίδα. Η νέα Μεταπολίτευση που χρειάζεται η Ελλάδα δεν θα έρθει με εξαγγελίες, αλλά με σύγκρουση απέναντι σε όσους εργαλειοποιούν το Σύνταγμα, φαλκιδεύουν την κοινωνική ισότητα και εκτρέπουν τη λαϊκή εντολή.

Στη μνήμη εκείνων που αγωνίστηκαν για να ζούμε ελεύθεροι, και με την πίστη στους ανθρώπους που θέλουν να ξαναπιστέψουν, είναι η ώρα να μιλήσουμε ξανά πολιτικά, κοινωνικά και συλλογικά. Για μια δημοκρατία που θα ανήκει ξανά σε όλους.

Μελέτη Βασιλική
Δρ. Κοινωνικής Πολιτικής – Συγγραφέας
Γραμματεία Τομέα Ισότητας ΠΑΣΟΚ