Σαν σήμερα: Οι 30.000 διαδηλωτές στο Κέιπ Τάουν που λύγισαν το απαρτχάιντ

Στις 13 Σεπτεμβρίου 1989, μία από τις μεγαλύτερες ειρηνικές κινητοποιήσεις της Νότιας Αφρικής πλημμύρισε το Κέιπ Τάουν — Μαύροι, λευκοί και μιγάδες βάδισαν μαζί, με επικεφαλής τον Desmond Tutu και τον Allan Boesak, σε μια ιστορική πορεία που προανήγγειλε τις σαρωτικές εξελίξεις που θα ακολουθούσαν

Σαν σήμερα, στις 13 Σεπτεμβρίου 1989, περίπου 30.000 άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους του Κέιπ Τάουν, σε μία από τις μεγαλύτερες ειρηνικές κινητοποιήσεις που είχε γνωρίσει μέχρι τότε η Νότια Αφρική του απαρτχάιντ.

Δεν ήταν απλώς μια μεγάλη διαδήλωση. Ήταν μία από εκείνες τις στιγμές κατά τις οποίες ένα καθεστώς εξακολουθεί να διαθέτει στρατό, αστυνομία και ένα ολόκληρο θεσμικό οπλοστάσιο καταστολής, αλλά αρχίζει να γίνεται ορατό ότι δεν μπορεί πλέον να κυβερνά όπως πριν.

Στην κεφαλή της πορείας βρέθηκαν ο Αρχιεπίσκοπος Desmond Tutu, ο εμβληματικός αγωνιστής κατά του απαρτχάιντ Allan Boesak και ο δήμαρχος του Κέιπ Τάουν Gordon Oliver. Πίσω τους βάδισαν δεκάδες χιλιάδες πολίτες διαφορετικών φυλών και κοινωνικών στρωμάτων.

Το αίτημα ήταν σαφές: τέλος στη βία, απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων, πολιτικά δικαιώματα για όλους και κατάργηση του απαρτχάιντ.

Είχαν προηγηθεί νεκροί και σκληρή καταστολή

Η μεγάλη πορεία δεν πραγματοποιήθηκε σε συνθήκες πολιτικής ομαλότητας. Λίγες ημέρες νωρίτερα, η χώρα είχε οδηγηθεί σε εκλογές από τις οποίες η μαύρη πλειοψηφία παρέμενε αποκλεισμένη από την πραγματική πολιτική εξουσία.

Οι κινητοποιήσεις που συνόδευσαν την εκλογική διαδικασία αντιμετωπίστηκαν με αστυνομική βία. Περισσότεροι από 20 άνθρωποι σκοτώθηκαν στην περιοχή του Κέιπ Τάουν, σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές, ενώ περίπου δύο εκατομμύρια εργαζόμενοι συμμετείχαν σε μαζική αποχή από την εργασία.

Η κοινωνική ένταση είχε φθάσει σε οριακό σημείο. Και μέσα σε αυτό το κλίμα συνέβη κάτι που λίγα χρόνια νωρίτερα θα έμοιαζε αδιανόητο: η κυβέρνηση επέτρεψε την πορεία.

Η άδεια που έδειξε ότι το καθεστώς άρχιζε να αλλάζει

Για χρόνια οι μεγάλες αντικυβερνητικές συγκεντρώσεις απαγορεύονταν ή διαλύονταν βίαια. Η Νότια Αφρική βρισκόταν σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και οι δυνάμεις ασφαλείας διέθεταν εκτεταμένες εξουσίες απέναντι στους διαδηλωτές.

Μία ημέρα πριν από την πορεία, ο F.W. de Klerk ανακοίνωσε ότι η κυβέρνηση δεν θα εμποδίσει μια ειρηνική και οργανωμένη κινητοποίηση.

Επισήμως, επρόκειτο για κίνηση αποκλιμάκωσης μετά την αιματηρή βία των προηγούμενων ημερών. Πολιτικά, όμως, η απόφαση σηματοδοτούσε κάτι πολύ μεγαλύτερο: η κυβέρνηση αναγνώριζε ότι η διαρκής καταστολή δεν μπορούσε πλέον να αποτελεί τη μοναδική απάντηση στην κοινωνική αντίδραση.

Το απαρτχάιντ δεν είχε τελειώσει. Το σύστημα, όμως, είχε αρχίσει να υποχωρεί.

30.000 άνθρωποι στους δρόμους χωρίς αιματοχυσία

Στις 13 Σεπτεμβρίου, το κέντρο του Κέιπ Τάουν πλημμύρισε από διαδηλωτές.

Μαύροι, λευκοί και μιγάδες περπάτησαν μαζί. Θρησκευτικοί ηγέτες, συνδικαλιστές, ακτιβιστές, στελέχη της τοπικής αυτοδιοίκησης και απλοί πολίτες βρέθηκαν στην ίδια πορεία.

Η εικόνα είχε από μόνη της τεράστια πολιτική δύναμη. Μια πολυφυλετική ανθρώπινη θάλασσα διέσχιζε ειρηνικά τους δρόμους μιας χώρας της οποίας ολόκληρο το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα είχε οικοδομηθεί πάνω στον φυλετικό διαχωρισμό.

Διεθνή μέσα της εποχής κατέγραψαν περισσότερους από 20.000 συμμετέχοντες, ενώ οι νοτιοαφρικανικές ιστορικές πηγές ανεβάζουν τον αριθμό περίπου στις 30.000.

Το σημαντικότερο, όμως, ήταν άλλο: η πορεία ολοκληρώθηκε χωρίς την αιματηρή καταστολή που είχε σημαδέψει τόσες προηγούμενες κινητοποιήσεις.

Το Κέιπ Τάουν σταμάτησε για να δει μια κοινωνία να αμφισβητεί δημόσια και μαζικά το καθεστώς.

Το απαρτχάιντ άρχισε να χάνει το όπλο του φόβου

Για δεκαετίες, το απαρτχάιντ δεν στηριζόταν μόνο στους νόμους των φυλετικών διακρίσεων. Στηριζόταν και σε μια βαθιά ριζωμένη βεβαιότητα: ότι η ανοιχτή αντίσταση μπορούσε να πληρωθεί με σύλληψη, φυλάκιση, βασανισμούς ή ακόμη και θάνατο.

Η 13η Σεπτεμβρίου του 1989 έστειλε ένα διαφορετικό μήνυμα.

Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν δημόσια στους δρόμους, αμφισβήτησαν το σύστημα και επέστρεψαν στα σπίτια τους χωρίς η πορεία να πνιγεί στη βία.

Το καθεστώς δεν είχε χάσει ακόμη την εξουσία. Είχε, όμως, αρχίσει να χάνει κάτι εξαιρετικά σημαντικό για κάθε αυταρχικό σύστημα: το μονοπώλιο του φόβου.

Η πορεία του Κέιπ Τάουν άνοιξε τον δρόμο για νέες κινητοποιήσεις

Η επιτυχία της κινητοποίησης λειτούργησε ως καταλύτης. Παρόμοιες ειρηνικές πορείες πραγματοποιήθηκαν στη συνέχεια στο Γιοχάνεσμπουργκ, το Ντέρμπαν, το Bloemfontein και το East London.

Μια νέα πραγματικότητα διαμορφωνόταν. Η απαγόρευση των συγκεντρώσεων δεν λειτουργούσε πλέον όπως παλαιότερα. Η κοινωνία οργανωνόταν, οι διεθνείς πιέσεις εντείνονταν και ακόμη και μέσα στη λευκή κοινότητα κέρδιζε έδαφος η αντίληψη ότι το απαρτχάιντ δεν μπορούσε να αποτελέσει το μέλλον της Νότιας Αφρικής.

Η ειρηνική πορεία του Κέιπ Τάουν δεν δημιούργησε από μόνη της αυτή τη μεταβολή. Αποτέλεσε, όμως, μία από τις πιο καθαρές δημόσιες εκφράσεις της.

Έναν μήνα αργότερα άρχισαν οι απελευθερώσεις

Οι πολιτικές εξελίξεις που ακολούθησαν ήταν καταιγιστικές.

Στις 10 Οκτωβρίου 1989, ο F.W. de Klerk ανακοίνωσε την απελευθέρωση σημαντικών πολιτικών κρατουμένων, ανάμεσά τους ο Walter Sisulu, ο Ahmed Kathrada και ο Raymond Mhlaba.

Λίγους μήνες αργότερα, στις 2 Φεβρουαρίου 1990, ήρθε η ιστορική ανακοίνωση για τη νομιμοποίηση του African National Congress (ANC) και άλλων οργανώσεων που παρέμεναν απαγορευμένες.

Και στις 11 Φεβρουαρίου 1990, έπειτα από 27 χρόνια φυλάκισης, ο Nelson Mandela πέρασε ελεύθερος τις πύλες της φυλακής Victor Verster.

Μέσα σε μόλις πέντε μήνες από τη μεγάλη πορεία του Κέιπ Τάουν, η Νότια Αφρική είχε εισέλθει σε μια εντελώς διαφορετική πολιτική εποχή.

Οι 30.000 δεν ανέτρεψαν το απαρτχάιντ εκείνη την ημέρα

Η ιστορική ακρίβεια έχει σημασία. Το απαρτχάιντ δεν κατέρρευσε εξαιτίας μίας και μόνο πορείας. Προηγήθηκαν δεκαετίες αγώνων, εξεγέρσεων, απεργιών, διεθνούς πίεσης, οικονομικών κυρώσεων, πολιτικής οργάνωσης και τεράστιων ανθρώπινων θυσιών.

Στις 13 Σεπτεμβρίου 1989 δεν υπήρξε έφοδος στα κυβερνητικά κτίρια. Δεν έπεσε η κυβέρνηση. Ο Mandela παρέμενε ακόμη στη φυλακή.

Συνέβη, όμως, κάτι που είχε τη δική του ιστορική βαρύτητα: χιλιάδες Νοτιοαφρικανοί είδαν ότι μπορούσαν να βαδίσουν μαζί και να αμφισβητήσουν ανοιχτά το καθεστώς χωρίς να υποχωρήσουν μπροστά στον φόβο.

Και η ίδια η εξουσία είδε ότι η καταστολή δεν αρκούσε πλέον για να ανακόψει τις πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις που είχαν απελευθερωθεί.

Γι’ αυτό η πορεία του Κέιπ Τάουν παραμένει μία από τις εμβληματικές στιγμές του αγώνα κατά του απαρτχάιντ.

Δεν ήταν η ημέρα που έπεσε το απαρτχάιντ. Ήταν μία από τις ημέρες που έγινε ορατό ότι το τέλος του είχε πλησιάσει.