Τυνησία: η χώρα που γέννησε την Αραβική Άνοιξη βλέπει τους δημοσιογράφους της να ετοιμάζουν γενική απεργία

Τέσσερις δημοσιογράφοι βρίσκονται στη φυλακή, δεκάδες υποθέσεις εκκρεμούν και η Ένωση Δημοσιογράφων καταγγέλλει «πολιτική φόβου» — Δεκαπέντε χρόνια μετά την επανάσταση του 2011, η μάχη για την ελευθερία του λόγου επιστρέφει στο σημείο απ’ όπου ξεκίνησε η Αραβική Άνοιξη

Στην Τυνησία, τη χώρα που πριν από δεκαπέντε χρόνια άναψε τη σπίθα της Αραβικής Άνοιξης, οι δημοσιογράφοι ετοιμάζονται ξανά να βρεθούν σε μετωπική αντιπαράθεση με την εξουσία.

Η Εθνική Ένωση Τυνήσιων Δημοσιογράφων (SNJT) ανακοίνωσε στις 11 Σεπτεμβρίου ότι ξεκίνησε τη διαδικασία για την πραγματοποίηση 24ωρης γενικής απεργίας, καταγγέλλοντας εντεινόμενη πίεση στην ανεξάρτητη δημοσιογραφία και απαιτώντας την απελευθέρωση τεσσάρων κρατούμενων δημοσιογράφων. Η ημερομηνία της κινητοποίησης αναμένεται να καθοριστεί από τη διοίκηση της Ένωσης.

Στη φυλακή βρίσκονται οι Mourad Zeghidi, Borhen Bsaïes, Zied El Heni και Mohamed Yousfi. Η SNJT χαρακτηρίζει την ταυτόχρονη κράτηση τεσσάρων δημοσιογράφων πρωτοφανή εξέλιξη για τη σύγχρονη Τυνησία και υποστηρίζει ότι η χώρα εισέρχεται σε μια περίοδο συστηματικής πίεσης κατά του ανεξάρτητου Τύπου.

Η σύλληψη που πυροδότησε τη νέα κινητοποίηση

Η τελευταία κινητοποίηση πυροδοτήθηκε από τη σύλληψη του ερευνητικού δημοσιογράφου Mohamed Yousfi, αρχισυντάκτη της ιστοσελίδας Al-Qatiba.

Ο Yousfi συνελήφθη στις αρχές Σεπτεμβρίου, ενώ επρόκειτο να συμμετάσχει σε ραδιοφωνική εκπομπή. Οι αρχές τον ερευνούν για αδικήματα που σχετίζονται με παράνομο πλουτισμό και ξέπλυμα χρήματος. Οι υποστηρικτές του και η Ένωση Δημοσιογράφων, ωστόσο, καταγγέλλουν ότι η υπόθεση χρησιμοποιείται για την άσκηση πίεσης σε έναν ιδιαίτερα επικριτικό δημοσιογράφο.

Στις 8 Σεπτεμβρίου, δημοσιογράφοι και ακτιβιστές συγκεντρώθηκαν έξω από δικαστήριο της Τύνιδας ζητώντας την απελευθέρωσή του. Τρεις ημέρες αργότερα, η διαμαρτυρία είχε πλέον εξελιχθεί σε μια συνολικότερη σύγκρουση για το μέλλον της ενημέρωσης στη χώρα.

«Η μάχη δεν είναι μόνο των δημοσιογράφων»

Ο πρόεδρος της SNJT, Zied Dabbar, περιέγραψε την κατάσταση ως «πολιτική φόβου», η οποία, όπως υποστηρίζει, δεν περιορίζεται στα μέσα ενημέρωσης.

Η Ένωση καταγράφει τουλάχιστον 30 δικαστικές υποθέσεις κατά δημοσιογράφων και προειδοποιεί ότι οι διώξεις δεν αποτελούν πλέον μεμονωμένα περιστατικά, αλλά διαμορφώνουν ένα περιβάλλον μόνιμης ανασφάλειας για όσους ασκούν κριτική στην εξουσία.

Ο Dabbar μίλησε για την ανάγκη σύνδεσης των δημοσιογραφικών κινητοποιήσεων με άλλες κοινωνικές και δημοκρατικές δυνάμεις. Το διακύβευμα, σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, υπερβαίνει τα επαγγελματικά δικαιώματα ενός κλάδου: αφορά το δικαίωμα ολόκληρης της κοινωνίας στην ενημέρωση και στον έλεγχο της εξουσίας.

Η «αναβαλλόμενη φυλάκιση» και ο μηχανισμός του φόβου

Η εικόνα που περιγράφει η Committee to Protect Journalists (CPJ) είναι ακόμη πιο ανησυχητική. Ολοένα περισσότεροι Τυνήσιοι δημοσιογράφοι μπορεί να μη βρίσκονται πίσω από τα κάγκελα, αλλά εργάζονται υπό τη διαρκή απειλή μιας καταδίκης, μιας σύλληψης ή μιας ανοιχτής δικαστικής υπόθεσης.

Ο Zied Dabbar χρησιμοποίησε έναν ιδιαίτερα χαρακτηριστικό όρο: «αναβαλλόμενη φυλάκιση». Ο δημοσιογράφος μπορεί να είναι σήμερα ελεύθερος, αλλά να γνωρίζει ότι οποιαδήποτε στιγμή μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με τη φυλακή για όσα γράφει ή λέει.

Η συνέπεια είναι μια μορφή αυτολογοκρισίας που δεν προϋποθέτει καν την επίσημη απαγόρευση μιας είδησης ή μιας άποψης. Αρκεί η διαρκής παρουσία του φόβου.

Από την επανάσταση του 2011 στη δημοκρατική οπισθοχώρηση

Εδώ βρίσκεται το μεγάλο πολιτικό παράδοξο της σημερινής Τυνησίας. Η χώρα του 2011 υπήρξε το σύμβολο μιας επανάστασης που ξεκίνησε από την κοινωνική απόγνωση και εξελίχθηκε σε απαίτηση για εργασία, ελευθερία και αξιοπρέπεια.

Η ανατροπή του Zine El Abidine Ben Ali αποτέλεσε ιστορική καμπή για ολόκληρο τον αραβικό κόσμο. Τα μέσα ενημέρωσης απέκτησαν πρωτοφανή ελευθερία, νέα έντυπα και ιστοσελίδες δημιουργήθηκαν και η δημόσια πολιτική αντιπαράθεση άνθησε.

Για χρόνια, η Τυνησία θεωρούνταν η μοναδική χώρα της Αραβικής Άνοιξης που είχε καταφέρει να οικοδομήσει ένα λειτουργικό δημοκρατικό σύστημα.

Η εικόνα αυτή άρχισε να μεταβάλλεται δραματικά μετά τον Ιούλιο του 2021, όταν ο πρόεδρος Kais Saied συγκέντρωσε στα χέρια του μεγάλο μέρος της πολιτικής εξουσίας, ανέστειλε τη λειτουργία του Κοινοβουλίου και στη συνέχεια προχώρησε σε βαθιές θεσμικές αλλαγές.

Σύμφωνα με το CPJ, η ανεξάρτητη δημοσιογραφία αποτελεί έκτοτε μία από τις πλέον ορατές απώλειες αυτής της δημοκρατικής οπισθοχώρησης. Η κυβέρνηση Saied, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι η Δικαιοσύνη είναι ανεξάρτητη και ότι ο πρόεδρος δεν παρεμβαίνει στο έργο της.

Το Διάταγμα 54 στο επίκεντρο της σύγκρουσης

Κεντρική θέση στη σύγκρουση κατέχει το περίφημο Διάταγμα 54, το οποίο θεσπίστηκε το 2022 για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και των λεγόμενων «ψευδών ειδήσεων».

Το νομικό πλαίσιο προβλέπει αυστηρές ποινές για τη δημοσίευση πληροφοριών που οι αρχές κρίνουν ψευδείς. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημοσιογραφικές ενώσεις υποστηρίζουν ότι η ευρεία και αόριστη διατύπωσή του επιτρέπει την εφαρμογή του σε βάρος δημοσιογράφων, ακτιβιστών και πολιτικών αντιπάλων.

Οι κρατούμενοι Mourad Zeghidi και Borhen Bsaïes έχουν ήδη αντιμετωπίσει κατηγορίες που συνδέονται με το συγκεκριμένο νομικό πλαίσιο.

Κοινωνική δυσαρέσκεια και επιστροφή των αιτημάτων του 2011

Η πίεση στην ελευθερία του Τύπου συμπίπτει με μια ευρύτερη κοινωνική δυσαρέσκεια. Τον Αύγουστο χιλιάδες Τυνήσιοι διαδήλωσαν εναντίον του Saied, ενώ σε πολλές περιοχές επανεμφανίζονται αιτήματα που παραπέμπουν ευθέως στην κοινωνική έκρηξη του 2011: δουλειά, ελευθερία και εθνική αξιοπρέπεια.

Η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενες τιμές, προβλήματα ηλεκτροδότησης και ύδρευσης, ελλείψεις φαρμάκων και ισχυρή οικονομική πίεση στα νοικοκυριά.

Δεκαπέντε χρόνια μετά την επανάσταση, επανεμφανίζονται έτσι ταυτόχρονα δύο από τα στοιχεία που συνέβαλαν στη γέννησή της: κοινωνική ανασφάλεια και περιορισμός των ελευθεριών.

Μια σύγκρουση με ισχυρό συμβολισμό

Η επικείμενη γενική απεργία των δημοσιογράφων αποκτά γι’ αυτό μεγαλύτερο βάρος από μια συνηθισμένη επαγγελματική κινητοποίηση. Στην Τυνησία, η ελευθερία της έκφρασης υπήρξε μία από τις πιο χειροπιαστές κατακτήσεις της επανάστασης.

Για τους πολίτες που είχαν ζήσει την εποχή του Ben Ali, η δυνατότητα να διαβάζουν ελεύθερα ειδήσεις, να ασκούν κριτική στον πρόεδρο και να παρακολουθούν δημόσιες πολιτικές αντιπαραθέσεις αποτέλεσε μία από τις βαθύτερες αλλαγές που επέφερε το 2011.

Γι’ αυτό η σημερινή αντιπαράθεση έχει τόσο ισχυρό συμβολικό βάρος. Δεν αφορά μόνο τέσσερις φυλακισμένους δημοσιογράφους. Αφορά το κατά πόσον μία από τις σημαντικότερες δημοκρατικές κατακτήσεις του 2011 μπορεί να υποχωρήσει χωρίς οργανωμένη αντίδραση.

Η μάχη για την ελευθερία επιστρέφει εκεί όπου άρχισε η Αραβική Άνοιξη

Το 2011 η Τυνησία έστειλε σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο το μήνυμα ότι ακόμη και ένα καθεστώς που έμοιαζε ακλόνητο μπορούσε να ανατραπεί. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, η χώρα βρίσκεται ξανά αντιμέτωπη με το ζήτημα που βρίσκεται στον πυρήνα κάθε δημοκρατικού συστήματος: πόσο χώρο διαθέτει η κοινωνία για να μιλά, να ενημερώνεται και να ελέγχει εκείνους που ασκούν εξουσία.

Οι δημοσιογράφοι της Τυνησίας ετοιμάζονται τώρα να κατεβάσουν τα μολύβια, να κλείσουν τα μικρόφωνα και να προχωρήσουν σε 24ωρη γενική απεργία.

Η κινητοποίησή τους ξεκινά από την απαίτηση για την απελευθέρωση τεσσάρων συναδέλφων τους, αλλά το πολιτικό της βάρος είναι ευρύτερο: αφορά την υπεράσπιση μιας από τις κεντρικές κατακτήσεις της επανάστασης του 2011 — του δικαιώματος να μιλά και να γράφει κανείς χωρίς τον φόβο ότι η κριτική του προς την εξουσία μπορεί να τον οδηγήσει στη φυλακή.