Μαργαρίτα… Η γυναίκα που δεν έμεινε θεατής της Ιστορίας

Γράφει η Αλεξάνδρα Ζήκου Βούστρου

Σήμερα, 18 Σεπτεμβρίου 2026, έφυγε από τη ζωή η Μαργαρίτα Παπανδρέου. Γεννημένη στις 30 Σεπτεμβρίου 1923 στο Όουκ Παρκ του Ιλινόις, έφυγε λίγες ημέρες πριν συμπληρώσει τα 103 της χρόνια. Μια ζωή που διέσχισε έναν ολόκληρο αιώνα και μαζί του πολέμους, κοινωνικές ανατροπές, τη δικτατορία, τη Μεταπολίτευση και τις μεγάλες αλλαγές που μεταμόρφωσαν την ελληνική κοινωνία. 

Όμως η Μαργαρίτα Παπανδρέου δεν υπήρξε απλώς μια γυναίκα που βρέθηκε κοντά στην Ιστορία.

Υπήρξε μέρος της.

Και ίσως αυτό είναι το πρώτο πράγμα που αξίζει να θυμηθούμε σήμερα.

Για πολλά χρόνια το όνομά της συνδέθηκε αναπόφευκτα με τον Ανδρέα Παπανδρέου και την οικογένεια Παπανδρέου. Η δική της διαδρομή, όμως, είχε μια ξεχωριστή και ιδιαίτερα σημαντική πλευρά: τη δράση της για τη θέση της γυναίκας στην ελληνική κοινωνία.

Μετά τη Μεταπολίτευση, σε μια Ελλάδα που μόλις είχε βγει από επτά χρόνια δικτατορίας και όπου το γυναικείο κίνημα άρχιζε να αποκτά νέα δυναμική, η Μαργαρίτα Παπανδρέου πρωτοστάτησε στη δημιουργία της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας (ΕΓΕ). Η οργάνωση ιδρύθηκε το 1976 και η ίδια υπήρξε η πρώτη πρόεδρός της. Στόχος ήταν να δημιουργηθεί μια πλατιά γυναικεία οργάνωση με παρουσία σε όλη τη χώρα, που θα μπορούσε να ασκεί πίεση για την αλλαγή της θέσης των γυναικών στην Ελλάδα. Η ΕΓΕ δεν έμεινε μια μικρή οργάνωση. Στη δεκαετία του 1980 απέκτησε μαζική παρουσία και έγινε ένα από τα σημαντικά κομμάτια του ελληνικού γυναικείου κινήματος. Και η Μαργαρίτα Παπανδρέου βρέθηκε στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας.

Η δράση της συνδέθηκε με μια περίοδο κατά την οποία η θέση της γυναίκας στην οικογένεια, στον νόμο και στην κοινωνία άρχισε να αλλάζει ουσιαστικά. Η κατάργηση της προίκας, η καθιέρωση του πολιτικού γάμου, το συναινετικό διαζύγιο, η δυνατότητα της γυναίκας να διατηρεί το επώνυμό της μετά τον γάμο και η ενίσχυση της ισότητας των γονέων στην οικογένεια ήταν μέρος των μεγάλων θεσμικών αλλαγών εκείνης της περιόδου. Η ίδια η Ένωση Γυναικών Ελλάδας αναγνωρίζει τον καθοριστικό ρόλο της στην πίεση για την αλλαγή του οικογενειακού δικαίου. (Ένωση Γυναικών Ελλάδος ΕΓΕ) 

Και η δράση της δεν περιορίστηκε στα ελληνικά σύνορα.

Το 1983, ως επικεφαλής της ελληνικής αντιπροσωπείας, υπέγραψε στη Νέα Υόρκη για λογαριασμό της Ελλάδας την ένταξη της χώρας στη Σύμβαση του ΟΗΕ για την Εξάλειψη κάθε Μορφής Διάκρισης κατά των Γυναικών (CEDAW). 

Παράλληλα, ασχολήθηκε ενεργά με ζητήματα ειρήνης και συνέχισε τη δράση της στο γυναικείο κίνημα και μετά τα χρόνια κατά τα οποία βρέθηκε στο επίκεντρο της πολιτικής ζωής. Υπήρξε επίσης συγγραφέας βιβλίων και άρθρων, καταγράφοντας μέσα από το έργο της τις απόψεις και τις εμπειρίες της για την κοινωνία, τις γυναίκες και την πολιτική. 

Αυτό είναι, ίσως, το κομμάτι της ζωής της που αξίζει περισσότερο να μείνει.

Όχι μόνο το ότι ήταν η σύζυγος ενός πρωθυπουργού.
Όχι μόνο το ότι υπήρξε μητέρα ενός πρωθυπουργού.
Αλλά το ότι είχε δική της φωνή και επέλεξε να τη χρησιμοποιήσει δημόσια.

Σε μια εποχή κατά την οποία η γυναίκα εξακολουθούσε σε μεγάλο βαθμό να αντιμετωπίζεται μέσα από τον ρόλο της ως σύζυγος και μητέρα, εκείνη διεκδίκησε έναν διαφορετικό ρόλο: αυτόν της ενεργού πολίτη, της οργανώτριας, της ακτιβίστριας, της γυναίκας που συμμετέχει στη διαμόρφωση της κοινωνίας στην οποία ζει.

Και αυτό δεν ήταν καθόλου αυτονόητο.

Πολλά από όσα σήμερα θεωρούμε δεδομένα χρειάστηκε κάποτε να γίνουν αντικείμενο διεκδίκησης. Χρειάστηκε να υπάρξουν γυναίκες που θα μιλούσαν, θα οργανώνονταν, θα πίεζαν, θα συγκρούονταν με αντιλήψεις βαθιά ριζωμένες και θα επέμεναν.

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου ήταν μία από αυτές.

Ίσως, λοιπόν, ο καλύτερος τρόπος να την αποχαιρετήσουμε σήμερα δεν είναι να θυμηθούμε μόνο την εποχή στην οποία έζησε, αλλά να αναρωτηθούμε πόσα πράγματα της δικής μας καθημερινότητας υπάρχουν επειδή κάποτε κάποιοι άνθρωποι αποφάσισαν ότι δεν ήταν αρκετό να αποδέχονται τα πράγματα όπως ήταν.

Η Μαργαρίτα έζησε 102 χρόνια και 11 μήνες.

Έφυγε λίγο πριν κλείσει τα 103.

Και ίσως, για τη δική μου γενιά, η παρακαταθήκη της Μαργαρίτας Παπανδρέου να μην μπορεί να ιδωθεί απομονωμένα. Υπάρχουν γυναίκες της δημοκρατικής και σοσιαλδημοκρατικής παράταξης που, η καθεμία με τον δικό της τρόπο και στη δική της εποχή, άφησαν ένα αποτύπωμα που ξεπερνά την κομματική τους ιδιότητα. Η Μελίνα Μερκούρη, με τον αντιδικτατορικό της αγώνα και τη βαθιά πίστη της ότι ο πολιτισμός είναι υπόθεση ολόκληρης της κοινωνίας. Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, με τη δράση της για τα δικαιώματα των γυναικών και την αλλαγή μιας ολόκληρης αντίληψης γύρω από τη θέση τους στην οικογένεια και τη δημόσια ζωή. Και, στις δικές μας πιο κοντινές μνήμες, η Φώφη Γεννηματά, που έδωσε τη δική της μάχη στην πολιτική και στη δημόσια ζωή, αφήνοντας πίσω της μια διαφορετική εικόνα για τη γυναικεία παρουσία στην πολιτική. Η καθεμία άφησε κάτι διαφορετικό. Κοινό τους, όμως, ήταν ότι έδειξαν πως η πολιτική δεν είναι μόνο θέσεις και αξιώματα· είναι και παρουσία, διεκδίκηση, αντοχή και η δυνατότητα να ανοίγεις χώρο για εκείνους που έρχονται μετά. Για πολλές από εμάς που μεγαλώσαμε βλέποντας αυτές τις γυναίκες στη δημόσια ζωή, αυτό από μόνο του υπήρξε μια μορφή έμπνευσης: η εικόνα μιας γυναίκας που μιλά, διεκδικεί, αποφασίζει και συμμετέχει χωρίς να χρειάζεται να ζητήσει άδεια για να βρίσκεται εκεί. Και αυτή ίσως είναι η πιο ουσιαστική παρακαταθήκη τους στη νέα γενιά. 

Καλό ταξίδι, Μαργαρίτα.

Μπορεί οι εποχές να αλλάζουν και οι άνθρωποι να φεύγουν, αλλά οι αγώνες τους μένουν.