Σαν σήμερα – 18 Σεπτεμβρίου 1981 -η ημέρα που η Γαλλία αποφάσισε ότι το κράτος δεν θα σκοτώνει

Στις 18 Σεπτεμβρίου 1981, πριν από ακριβώς 45 χρόνια, η γαλλική Εθνοσυνέλευση έλαβε μία από τις σημαντικότερες αποφάσεις στη σύγχρονη ιστορία της χώρας: με 363 ψήφους υπέρ και 117 κατά ενέκρινε την κατάργηση της θανατικής ποινής.

Η Γαλλία αποφάσιζε ότι ακόμη και απέναντι στον πιο ειδεχθή εγκληματία, το κράτος δεν είχε το δικαίωμα να αφαιρεί μια ανθρώπινη ζωή στο όνομα της Δικαιοσύνης.

Δεν ήταν μια εύκολη ή πολιτικά ασφαλής επιλογή. Οι δημοσκοπήσεις της εποχής έδειχναν ότι περισσότεροι από δύο στους τρεις Γάλλους εξακολουθούσαν να υποστηρίζουν τη διατήρηση της θανατικής ποινής.

Η κατάργησή της δεν ακολούθησε την κοινή γνώμη. Επιχείρησε να την αλλάξει.

Η μνημειώδης ομιλία του Robert Badinter

Μία ημέρα νωρίτερα, στις 17 Σεπτεμβρίου, ο υπουργός Δικαιοσύνης Robert Badinter είχε ανέβει στο βήμα της Εθνοσυνέλευσης για να παρουσιάσει το νομοσχέδιο.

«Έχω την τιμή, εξ ονόματος της κυβέρνησης της Δημοκρατίας, να ζητήσω από την Εθνοσυνέλευση την κατάργηση της θανατικής ποινής στη Γαλλία», είπε ανοίγοντας την ομιλία του.

Ο Badinter δεν αντιμετώπιζε το ζήτημα ως μια συνηθισμένη νομοθετική μεταρρύθμιση. Το παρουσίασε ως ζήτημα συνείδησης, ανθρώπινης αξιοπρέπειας και ορίων της κρατικής εξουσίας. Υποστήριξε ότι μια Δικαιοσύνη που εκτελεί δεν διορθώνει το έγκλημα, αλλά επαναλαμβάνει την πράξη της αφαίρεσης μιας ζωής με τη σφραγίδα του κράτους.

Ο ίδιος γνώριζε τη θανατική ποινή όχι μόνο ως πολιτικός, αλλά και ως δικηγόρος. Το 1972 είχε αποτύχει να σώσει από τη γκιλοτίνα τον Roger Bontems, παρότι ο τελευταίος δεν είχε σκοτώσει κανένα από τα θύματα της υπόθεσης για την οποία καταδικάστηκε. Η εμπειρία της εκτέλεσης τον σημάδεψε βαθιά.

Το 1977, υπερασπιζόμενος τον Patrick Henry, κατόρθωσε να αποτρέψει μία ακόμη θανατική καταδίκη, μετατρέποντας ουσιαστικά τη δίκη του κατηγορουμένου σε δίκη της ίδιας της γκιλοτίνας.

Η ιστορική ψηφοφορία: 363 «ναι», 117 «όχι»

Μετά από δύο ημέρες έντονης κοινοβουλευτικής συζήτησης, ήρθε η ψηφοφορία που έμελλε να περάσει στην Ιστορία.

Ψήφισαν 486 βουλευτές, με 480 έγκυρες ψήφους. Υπέρ της κατάργησης τάχθηκαν 363 βουλευτές και κατά 117.

Η πρόταση υπερψηφίστηκε όχι μόνο από την Αριστερά, αλλά και από βουλευτές της Δεξιάς και του Κέντρου που επέλεξαν να κινηθούν πέρα από την κομματική γραμμή.

Στις 30 Σεπτεμβρίου ακολούθησε η έγκριση από τη Γερουσία, με 160 ψήφους υπέρ και 126 κατά. Ο νόμος έφερε την υπογραφή του προέδρου François Mitterrand και δημοσιεύθηκε στις 9 Οκτωβρίου 1981.

Το πρώτο άρθρο του ήταν λιτό και απόλυτο:

«Η θανατική ποινή καταργείται».

Η μεταρρύθμιση εκπλήρωνε μια σαφή προεκλογική δέσμευση του Mitterrand, ο οποίος είχε δηλώσει την αντίθεσή του στη θανατική ποινή γνωρίζοντας ότι αυτή η θέση δεν ήταν δημοφιλής.

Μια χώρα που άργησε να εγκαταλείψει τη γκιλοτίνα

Η τελευταία εκτέλεση στη Γαλλία είχε πραγματοποιηθεί μόλις τέσσερα χρόνια νωρίτερα.

Στις 10 Σεπτεμβρίου 1977, ο Hamida Djandoubi εκτελέστηκε με γκιλοτίνα στη Μασσαλία. Ήταν η τελευταία εκτέλεση όχι μόνο στη Γαλλία, αλλά και στη Δυτική Ευρώπη.

Η Γαλλία, η χώρα της Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, είχε καθυστερήσει σε σχέση με μεγάλο μέρος της ευρωπαϊκής ηπείρου. Από τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι το 1981, δεκάδες πολιτικές και κοινοβουλευτικές προσπάθειες κατάργησης είχαν αποτύχει.

Η αποφασιστική αλλαγή ήρθε όταν η πολιτική εξουσία δέχθηκε να αναλάβει το κόστος μιας απόφασης που δεν διέθετε ακόμη πλειοψηφική κοινωνική στήριξη.

Πρέπει η πολιτική να ακολουθεί πάντοτε τις δημοσκοπήσεις;

Η ψηφοφορία της 18ης Σεπτεμβρίου 1981 παραμένει ένα χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα της σχέσης ανάμεσα στην κοινή γνώμη, την πολιτική ηγεσία και την προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Οι δημοσκοπήσεις αποτυπώνουν τι πιστεύει μια κοινωνία σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Στην περίπτωση της θανατικής ποινής, όμως, η κυβέρνηση Mitterrand επέλεξε να προχωρήσει στην κατάργηση παρά την τότε πλειοψηφική υποστήριξη της διατήρησής της.

Ο Mitterrand και ο Badinter δεν περίμεναν να γίνει δημοφιλής η κατάργηση για να τη νομοθετήσουν. Υποστήριξαν δημόσια την επιλογή τους και ανέλαβαν το αντίστοιχο πολιτικό κόστος.

Το 2007, η απαγόρευση της θανατικής ποινής κατοχυρώθηκε και στο γαλλικό Σύνταγμα. Ο Robert Badinter, που πέθανε το 2024 και εισήλθε στο Πάνθεον το 2025, παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του υπέρμαχος της παγκόσμιας κατάργησής της.

Η ιστορική σημασία του 363–117 βρίσκεται ακριβώς εκεί: η συγκεκριμένη κοινοβουλευτική πλειοψηφία άλλαξε οριστικά τη σχέση του γαλλικού κράτους με την εσχάτη των ποινών.

Στις 18 Σεπτεμβρίου 1981, η Γαλλία δεν αποφάσισε ότι τα εγκλήματα δεν πρέπει να τιμωρούνται. Αποφάσισε ότι η Δικαιοσύνη δεν χρειάζεται να σκοτώνει για να είναι ισχυρή.