Σημαντική παρέμβαση Μπατζελή για την ενίσχυση του Δημοσίου χαρακτήρα των Τραπεζών

Δημόσιος Τραπεζικός Πυλώνας: η αναπτυξιακή πρόκληση που η κυβέρνηση αποφεύγει

Σε μια συγκυρία όπου η ελληνική οικονομία εμφανίζει ρυθμούς μεγέθυνσης αλλά στερείται βάθους, το άρθρο της Κατερίνα Μπατζελή επαναφέρει στο προσκήνιο μια συζήτηση που η δημόσια σφαίρα έχει αφήσει να ατονήσει: ποιος ελέγχει τη ροή του χρήματος και με ποια κριτήρια. Ο Δημόσιος Τραπεζικός Πυλώνας, όπως τον περιγράφει, δεν αποτελεί ιδεολογική εμμονή. Συνιστά στρατηγική επιλογή για μια χώρα που βγήκε από την κρίση με τραυματισμένη παραγωγική βάση και ασθενή πιστωτική διαμεσολάβηση.

Η ελληνική τραπεζική αγορά παραμένει από τις πιο συγκεντρωμένες στην Ευρώπη. Τέσσερις συστημικές τράπεζες καθορίζουν τους όρους πρόσβασης στη χρηματοδότηση, με αυστηρά κριτήρια ρίσκου που ευνοούν μεγάλες επιχειρήσεις και ώριμα επενδυτικά σχέδια. Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που συνιστούν τον κορμό της ελληνικής οικονομίας, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν υψηλό κόστος δανεισμού και περιορισμένη διαθεσιμότητα πιστώσεων. Το αποτέλεσμα είναι μια ανάπτυξη άνιση, με γεωγραφικές και κοινωνικές αποκλίσεις.

Η παρέμβαση της Μπατζελή εστιάζει στην ανάγκη δημιουργίας ενός ισχυρού δημόσιου τραπεζικού θεσμού, κατά τα πρότυπα της KfW στη Γερμανία και της Caisse des Dépôts στη Γαλλία. Πρόκειται για οργανισμούς που λειτούργησαν αντικυκλικά σε περιόδους κρίσης, διατηρώντας τη ρευστότητα προς την πραγματική οικονομία όταν οι ιδιωτικές αγορές συρρικνώνονταν. Δεν είναι τυχαίο ότι οι χώρες που διαθέτουν τέτοιους θεσμούς επέδειξαν μεγαλύτερη ανθεκτικότητα τόσο στη χρηματοπιστωτική κρίση όσο και στην πανδημία.

Στην Ελλάδα, η Εθνική Αναπτυξιακή Τράπεζα Επενδύσεων λειτουργεί κυρίως ως διαχειριστικός και εγγυοδοτικός μηχανισμός. Η πρόταση για μετασχηματισμό της σε πλήρη αναπτυξιακή τράπεζα με δυνατότητα άμεσου δανεισμού και συνεπενδύσεων συνιστά ποιοτική αναβάθμιση. Σημαίνει κεφαλαιακή ενίσχυση, σαφή κοινωνικά και περιβαλλοντικά κριτήρια αξιολόγησης, και ρόλο στον σχεδιασμό εθνικών χρηματοδοτικών εργαλείων. Σημαίνει επίσης πολιτική βούληση.

Η εμπειρία του Ταμείου Ανάκαμψης υπήρξε αποκαλυπτική. Η διοχέτευση πόρων μέσω των συστημικών τραπεζών ενίσχυσε κυρίως ήδη ισχυρές επιχειρήσεις, ενώ μικρότερα σχήματα δυσκολεύτηκαν να ανταποκριθούν στα απαιτούμενα κριτήρια. Το αποτέλεσμα δεν ήταν μόνο άνιση κατανομή. Ήταν και χαμένη ευκαιρία για ευρύτερο παραγωγικό μετασχηματισμό.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η εμβάθυνση της Τραπεζικής Ένωσης και η προώθηση της Ένωσης Κεφαλαιαγορών διαμορφώνουν ένα περιβάλλον αυξημένου ανταγωνισμού για κεφάλαια.

Οι ισχυρότερες οικονομίες προσελκύουν δυσανάλογο μερίδιο επενδύσεων, ενώ οι περιφερειακές χώρες κινδυνεύουν να καταστούν απλοί αποδέκτες βραχυπρόθεσμων ροών. Σε αυτό το πλαίσιο, η ύπαρξη εθνικών δημόσιων τραπεζικών θεσμών λειτουργεί ως αντίβαρο, διασφαλίζοντας ότι οι επενδύσεις ευθυγραμμίζονται με εθνικές αναπτυξιακές προτεραιότητες.

Η πρόταση για σύνδεση της δημόσιας περιουσίας με τον Δημόσιο Τραπεζικό Πυλώνα αγγίζει έναν πυρήνα πολιτικής αντιπαράθεσης. Τα προηγούμενα χρόνια, η διαχείριση των κρατικών συμμετοχών μέσω της Ελληνική Εταιρεία Συμμετοχών και Περιουσίας είχε κυρίως δημοσιονομικό στόχο: τη διασφάλιση της αποπληρωμής του χρέους. Η ιδέα μετασχηματισμού της σε κρατικό επενδυτικό ταμείο με αναπτυξιακό ρόλο σηματοδοτεί στροφή από την παθητική εκποίηση στην ενεργητική αξιοποίηση.

Ένας τέτοιος σχεδιασμός θα μπορούσε να δημιουργήσει έναν ενάρετο κύκλο: αποδόσεις από δημόσια περιουσία να κατευθύνονται σε κεφαλαιακή ενίσχυση της αναπτυξιακής τράπεζας, η οποία με τη σειρά της να χρηματοδοτεί πράσινες επενδύσεις, κοινωνική κατοικία, περιφερειακές υποδομές και καινοτομία. Πρόκειται για μοντέλο που ενσωματώνει δημοκρατικό έλεγχο και μακροπρόθεσμο ορίζοντα, αντί για αποσπασματικές ιδιωτικοποιήσεις με βραχυπρόθεσμα έσοδα.

Η διαχείριση των μη εξυπηρετούμενων δανείων μέσω τιτλοποιήσεων και μεταβιβάσεων σε funds μείωσε τους τραπεζικούς κινδύνους, αλλά απομάκρυνε τη διαδικασία από κάθε κοινωνικό κριτήριο. Οι μαζικοί πλειστηριασμοί υπονομεύουν την κοινωνική συνοχή και περιορίζουν την εγχώρια ζήτηση. Ένας δημόσιος τραπεζικός πυλώνας θα μπορούσε να αναλάβει ρόλο σε δίκαιες αναδιαρθρώσεις, προστατεύοντας ευάλωτα νοικοκυριά και βιώσιμες επιχειρήσεις.

Η συζήτηση δεν είναι τεχνοκρατική. Είναι βαθιά πολιτική. Αφορά το εάν η ανάπτυξη θα συνεχίσει να εξαρτάται αποκλειστικά από ιδιωτικά τραπεζικά κριτήρια ή αν θα ενσωματώσει κοινωνικές και περιφερειακές προτεραιότητες. Η προοδευτική πρόταση που διατυπώνεται δεν αντιστρατεύεται την αγορά. Τη συμπληρώνει, θέτοντας όρια και κατευθύνσεις.

Σε μια Ευρώπη που επαναπροσδιορίζει τη βιομηχανική της πολιτική και ενισχύει στρατηγικούς τομείς, η Ελλάδα δεν μπορεί να περιορίζεται σε ρόλο παθητικού αποδέκτη. Ο Δημόσιος Τραπεζικός Πυλώνας, συνδεδεμένος με τη δημόσια περιουσία και ένα σύγχρονο επενδυτικό ταμείο, συνιστά εργαλείο εθνικής στρατηγικής. Όχι για επιστροφή στο παρελθόν, αλλά για θεσμική ωρίμανση.

Το ερώτημα που τίθεται είναι αν υπάρχει η πολιτική τόλμη να υλοποιηθεί. Διότι η εμπειρία της κρίσης απέδειξε ότι η χρηματοπιστωτική σταθερότητα χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη είναι εύθραυστη. Και μια ανάπτυξη χωρίς διάχυση οφελών δεν είναι βιώσιμη. Η πρόταση της Μπατζελή επαναφέρει στο κέντρο της συζήτησης την ανάγκη για ένα κράτος που δεν παρακολουθεί απλώς τις αγορές, αλλά διαμορφώνει το αναπτυξιακό του αποτύπωμα με όρους ισοτιμίας και συλλογικού οφέλους.