Το «Ζ» του Κώστα Γαβρά ως επίκαιρη υπενθύμιση – Δεν υπάρχει Δημοκρατία χωρίς Δικαιοσύνη

Η παρουσία του Κώστα Γαβρά στη Θεσσαλονίκη, με αφορμή την ανάδειξη του σημείου της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη ως «σημείο Ζ», δεν ήταν απλώς μια κινηματογραφική αναδρομή. Ήταν πολιτική πράξη μνήμης. Σε μια εποχή όπου η δημόσια συζήτηση για τους θεσμούς εξαντλείται συχνά σε επικοινωνιακές αντιπαραθέσεις, η φράση του –«Δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς δικαιοσύνη»– ακούστηκε ως λιτή αλλά αιχμηρή υπενθύμιση.

Η προβολή του «Ζ» στο Ολύμπιον, με την παρουσία ενός 93χρονου δημιουργού που δεν αποσύρθηκε ποτέ από τη δημόσια σφαίρα, κατέγραψε κάτι περισσότερο από νοσταλγία. Κατέγραψε τη διαχρονικότητα ενός αιτήματος. Ο Γαβράς δεν μίλησε ως κομματικός, ούτε διεκδίκησε ρόλο πολιτικού καθοδηγητή. Αντιθέτως, επανέλαβε ότι δεν ανήκει «ούτε σε εκκλησία ούτε σε κόμμα». Η επιμονή του όμως στη μορφή του ανακριτή Σαρτζετάκη, στην εμμονή για απόδοση δικαιοσύνης παρά τις πιέσεις, φωτίζει τον πυρήνα της ταινίας – και, εμμέσως, της σημερινής συγκυρίας.

Το «Ζ», βασισμένο στο βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού, γυρίστηκε εκτός Ελλάδας, σε συνθήκες πολιτικής καχυποψίας και διεθνούς αδιαφορίας. Κι όμως, συνέβαλε καθοριστικά στη διεθνοποίηση του ελληνικού ζητήματος κατά τη δικτατορία. Σήμερα, μισό αιώνα μετά, δεν λειτουργεί ως ιστορικό ντοκουμέντο αλλά ως μέτρο σύγκρισης. Υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν κρίνεται από τη ρητορική της, αλλά από τη λειτουργία των θεσμών της.

Ο Γαβράς μίλησε και για τον κινηματογράφο ως μέσο που παρουσιάζει τη χώρα στο εξωτερικό, όχι ως κρατικό εργαλείο αλλά ως ζωντανό οργανισμό που χρειάζεται θεσμική στήριξη. Η παρατήρηση δεν ήταν τεχνοκρατική. Ήταν πολιτική. Όπως και η επιλογή να σταθεί στο «σημείο Ζ», εκεί όπου η Ιστορία δεν γράφτηκε με happy end.

Σε καιρούς όπου η εμπιστοσύνη στους θεσμούς δοκιμάζεται, το μήνυμα ενός δημιουργού που έζησε εξορία, δικτατορία και διεθνή καταξίωση αποκτά ειδικό βάρος. Η δημοκρατία χωρίς δικαιοσύνη, υπενθύμισε, είναι κενό γράμμα. Και αυτή η διαπίστωση δεν αφορά το 1963.