Μήπως ήρθε η ώρα να μιλήσουμε για όρια στις θητείες των Γραμματέων των συνδικαλιστικών φορέων;

Στα 72 του χρόνια, ο πρόεδρος της ΓΣΕΕ έχει συμπληρώσει περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες συνεχούς συνδικαλιστικής παρουσίας, με αλλεπάλληλες θητείες σε κορυφαίες θέσεις. Το γεγονός αυτό, από μόνο του, δεν συνιστά κατηγορία ούτε τεκμήριο ενοχής. Πολύ περισσότερο σε μια χρονική συγκυρία όπου διεξάγεται δικαστική έρευνα για πιθανό ξέπλυμα μαύρου χρήματος, είναι απολύτως αναγκαίος ο σεβασμός στο τεκμήριο της αθωότητας. Ωστόσο, ακριβώς επειδή το θέμα είναι σοβαρό, η συζήτηση που ανοίγει δεν μπορεί να εξαντλείται στο πρόσωπο. Οφείλει να είναι βαθιά θεσμική.

Η υπόθεση λειτουργεί ως καταλύτης για ένα ευρύτερο ερώτημα που εδώ και χρόνια αποφεύγεται συστηματικά στον ελληνικό δημόσιο διάλογο: υπάρχουν όρια στη διάρκεια άσκησης εξουσίας στα συνδικάτα; Και αν όχι, ποιο είναι το κόστος για τη δημοκρατική τους λειτουργία, τη διαφάνεια και την κοινωνική τους νομιμοποίηση;

Τα συνδικάτα δεν είναι απλώς επαγγελματικές ενώσεις. Είναι θεσμοί συλλογικής εκπροσώπησης, με ρόλο πολιτικό, κοινωνικό και ιστορικό. Όταν όμως οι ίδιες ηγεσίες παραμένουν αδιαλείπτως στο τιμόνι επί δεκαετίες, η ισορροπία μετατοπίζεται. Η εκπροσώπηση κινδυνεύει να μετατραπεί σε διαχείριση εξουσίας, η εσωτερική δημοκρατία σε τυπική διαδικασία και η ανανέωση σε απειλή αντί για αναγκαιότητα.

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, τα όρια θητειών σε συνδικαλιστικές ηγεσίες θεωρούνται αυτονόητη δικλείδα ασφαλείας. Δεν αντιμετωπίζονται ως τιμωρία προς τους έμπειρους, αλλά ως θεσμικό εργαλείο που αποτρέπει τη συγκέντρωση ισχύος, τη δημιουργία κλειστών μηχανισμών και την αποσύνδεση από τη βάση. Δύο ή το πολύ τρεις θητείες σε ανώτατες θέσεις θεωρούνται επαρκείς για να παραχθεί πολιτικό έργο, χωρίς να παγιωθεί μια de facto ισόβια εξουσία.

Στην Ελλάδα, αντίθετα, η απουσία τέτοιων ορίων έχει καλλιεργήσει ένα ιδιότυπο καθεστώς μονιμότητας. Οι ηγεσίες αποκτούν θεσμική αδράνεια, οι εσωτερικοί έλεγχοι αδυνατίζουν και η κοινωνική καχυποψία εντείνεται. Δεν είναι τυχαίο ότι τα συνδικάτα καταγράφουν διαρκή απώλεια εμπιστοσύνης, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές εργαζομένων, που τα αντιλαμβάνονται συχνά ως αποκομμένα από τις πραγματικές τους ανάγκες.

Το επιχείρημα της «σταθερότητας» και της «εμπειρίας» δεν αρκεί για να δικαιολογήσει απεριόριστες θητείες. Η εμπειρία είναι πολύτιμη μόνο όταν συνυπάρχει με λογοδοσία και εναλλαγή. Διαφορετικά, μετατρέπεται σε προνόμιο και όχι σε συλλογικό κεφάλαιο. Και η σταθερότητα, όταν παγιώνει πρόσωπα αντί για θεσμούς, υπονομεύει την ίδια τη δημοκρατία που υποτίθεται ότι υπηρετεί.

Η έρευνα που βρίσκεται σε εξέλιξη για τον πρόεδρο της ΓΣΕΕ θα κριθεί αποκλειστικά από τη Δικαιοσύνη. Όποια κι αν είναι η κατάληξή της, το θεσμικό ερώτημα παραμένει και δεν μπορεί να αναβληθεί άλλο. Αν τα συνδικάτα θέλουν να ξαναγίνουν φορείς κοινωνικής αξιοπιστίας και όχι κλειστά συστήματα εξουσίας, οφείλουν να τολμήσουν τη συζήτηση για όρια, διαφάνεια και ανανέωση.

Ίσως, τελικά, το πιο δύσκολο αλλά και πιο αναγκαίο βήμα για την ανασυγκρότηση του συνδικαλιστικού κινήματος να μην είναι μια αλλαγή προσώπων, αλλά μια αλλαγή κανόνων. Και αυτή είναι μια συζήτηση που αφορά τη δημοκρατία συνολικά, όχι μόνο τα συνδικάτα.