Στην Αλεξανδρούπολη άνοιξε μια αλήθεια που πνιγόταν χρόνια – Η Τοπική Αυτοδιοίκηση ζητά θεσμική απελευθέρωση και ο Δούκας δείχνει τον δρόμο

Ρεπορτάζ βασισμένο στην ανάλυση του Χρήστου Τσαφούλια για το rosa.gr

Το συνέδριο της ΚΕΔΕ στην Αλεξανδρούπολη δεν έμοιαζε με τα συνηθισμένα αυτοδιοικητικά ραντεβού. Αντί για γενικόλογες τοποθετήσεις και τελετουργική «αυτοθαυμασία», καταγράφηκε μια από τις σπάνιες στιγμές όπου το σύστημα μίλησε για τον εαυτό του με ειλικρίνεια. Όλοι –ανεξαρτήτως πολιτικής προέλευσης– παραδέχθηκαν ότι το σημερινό μοντέλο λειτουργίας των δήμων έχει εξαντλήσει οριστικά τα όριά του. Ότι η Τοπική Αυτοδιοίκηση, όπως υπογραμμίζει στο άρθρο του ο Χρήστος Τσαφούλιας στο rosa.gr, δεν μπορεί πλέον να υπηρετήσει τις ανάγκες πόλεων που αλλάζουν πιο γρήγορα απ’ όσο μπορεί να αναπνεύσει η κεντρική διοίκηση.

Μειωμένοι πόροι, αστάθεια αρμοδιοτήτων, μεταφορά ευθυνών χωρίς εργαλεία και χωρίς χρηματοδότηση, θεσμική συρρίκνωση. Ένα τοπίο που δεν θυμίζει ευρωπαϊκό κράτος αλλά ένα σύστημα που έχει παγιδευτεί σε μοντέλο προηγούμενων δεκαετιών. Οι δήμοι καλούνται να λύσουν προβλήματα πρώτης γραμμής –ενεργειακή μετάβαση, κλιματική προσαρμογή, στεγαστική ασφυξία, αστική ανθεκτικότητα– χωρίς σταθερή θεσμική βάση και χωρίς προοπτική μακροπρόθεσμου σχεδιασμού.

Το χάσμα με την Ευρώπη είναι εκκωφαντικό. Η αρχή της επικουρικότητας, που βρίσκεται στον πυρήνα του ευρωπαϊκού μοντέλου διοίκησης, εδώ παραμένει θεωρητική αναφορά. Σε χώρες όπως η Ισπανία, το Βέλγιο, η Ολλανδία, οι δήμοι διαθέτουν κανονιστικές αρμοδιότητες, σταθερή φορολογική βάση και απευθείας ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Οι πόλεις σχεδιάζουν πολιτικές με δίκτυα συμμετοχής, επιτελεστικούς μηχανισμούς και θεσμική αυτοτέλεια. Δεν ζητούν άδεια από την κυβέρνηση για να εφαρμόσουν πολιτική. Λογοδοτούν για το αποτέλεσμα.

Παραδείγματα όπως η Βαρκελώνη ή η Γάνδη δείχνουν πόσο πίσω έχει μείνει η Ελλάδα. Εκεί η κοινωνική κατοικία, η ενεργειακή δημοκρατία και οι συμμετοχικές δομές είναι υπόθεση των ίδιων των δήμων, όχι αντικείμενο διαπραγμάτευσης με τα υπουργεία. Εδώ, η αυτοδιοίκηση λειτουργεί με περιορισμένη κανονιστική ισχύ, με προϋπολογισμούς που εξαρτώνται από τις διαθέσεις της κεντρικής εξουσίας και με πρόσβαση στην ευρωπαϊκή χρηματοδότηση που απαιτεί περισσότερες εγκρίσεις από όσες χρειάζεται για τη λειτουργία ενός υπουργείου.

Σε αυτό το σκηνικό, ο Δήμος Αθηναίων έχει ιδιαίτερο λόγο να αναζητά νέα αρχιτεκτονική αυτοτέλειας. Με μητροπολιτικές ανάγκες και εργαλεία μεσαίου δήμου, η Αθήνα αντιμετωπίζει στεγαστική πίεση, κυκλοφοριακό κορεσμό, ανάγκη για πράσινες υποδομές και για αστικό σχεδιασμό ανθεκτικό στην κλιματική κρίση. Η θέση του Δημάρχου Αθηναίων, Χάρη Δούκα, το τελευταίο διάστημα έχει διατυπωθεί με συνέπεια και ένταση: η κυβέρνηση εγκαταλείπει τους δήμους και τους αφήνει χωρίς τα αναγκαία μέσα για να ανταποκριθούν στις προκλήσεις. Η Αθήνα, όπως επισημαίνει συχνά, δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί με θεσμικά εμπόδια που ακυρώνουν κάθε σύγχρονη πολιτική.

Ο Δούκας έχει ανοίξει τη συζήτηση για ένα νέο μοντέλο αυτοδιοίκησης που στηρίζεται σε τρεις άξονες: θεσμική αυτοτέλεια με σταθερό πλαίσιο αρμοδιοτήτων, δημοσιονομική ανεξαρτησία και ενίσχυση της επιτελικής ικανότητας. Και ταυτόχρονα, έχει επαναφέρει την ανάγκη για ένα προοδευτικό μέτωπο που θα απαιτήσει αυτές τις αλλαγές όχι μετά, αλλά πριν τις κάλπες. Ένα μέτωπο απέναντι στη Δεξιά διαχείριση που έχει καθηλώσει την Αυτοδιοίκηση.

Το συνέδριο της ΚΕΔΕ επιβεβαίωσε ότι οι δήμοι δεν μπορούν πια να διαχειρίζονται ελλείμματα θεσμών και πόρων. Χρειάζονται μοντέλο πραγματικής τοπικής διακυβέρνησης. Χρειάζονται την ελευθερία να σχεδιάζουν, να εφαρμόζουν και να λογοδοτούν. Η στιγμή είναι κρίσιμη. Και όπως έδειξε η Αλεξανδρούπολη, η Αυτοδιοίκηση είναι έτοιμη να μιλήσει ανοιχτά για όσα η κεντρική εξουσία προσπαθεί διαχρονικά να κρατήσει πίσω από κλειστές πόρτες.