Βόμβα Παπανδρέου για το άρθρο 16: Μη κρατικά, μη κερδοσκοπικά πανεπιστήμια για την κοινωνία

Με μια εκτενή πολιτική παρέμβαση για το μέλλον της εκπαίδευσης, ο πρώην πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου παρουσίασε το όραμά του για μια ριζική ανασυγκρότηση της Παιδείας, συνδέοντας τη συζήτηση για το άρθρο 16 του Συντάγματος με ένα ευρύτερο σχέδιο δημοκρατικού μετασχηματισμού της χώρας. Στην εκδήλωση του ΠΑΣΟΚ με θέμα «Παιδεία για τον Κόσμο που Έρχεται – Παιδεία για την Κοινωνία που Θέλουμε να Δημιουργήσουμε», υποστήριξε ότι το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «δημόσιο ή ιδιωτικό πανεπιστήμιο», αλλά αν η εκπαίδευση θα υπηρετεί το κοινό αγαθό ή τα κρατικά και επιχειρηματικά συμφέροντα.

Αφετηρία της ομιλίας αποτέλεσε ο συμβολισμός της πλατωνικής Ακαδημίας, με τον Γιώργο Παπανδρέου να σημειώνει ότι, εάν ο Πλάτωνας επιχειρούσε σήμερα να ιδρύσει την Ακαδημία στην Ελλάδα, θα προσέκρουε στο ισχύον άρθρο 16 του Συντάγματος. Υπενθύμισε, μάλιστα, ότι ήδη από το 1975 ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε θέσει το ερώτημα γιατί να μην μπορούν συνεταιρισμοί, επιμελητήρια, κοινωφελή ιδρύματα ή η τοπική αυτοδιοίκηση να ιδρύουν μη κρατικά, μη κερδοσκοπικά πανεπιστήμια.

Ο πρώην πρωθυπουργός άσκησε κριτική τόσο στη συντηρητική αντίληψη περί κρατικού ελέγχου της εκπαίδευσης όσο και στην προώθηση κερδοσκοπικών πανεπιστημίων, επιμένοντας ότι η Παιδεία πρέπει να παραμείνει δημόσιο αγαθό, χωρίς όμως να ταυτίζεται με τον κρατικό συγκεντρωτισμό.

«Δεν έχουμε μόνο κρίση επιδόσεων, αλλά κρίση σκοπού»

Κεντρικό στοιχείο της παρέμβασής του αποτέλεσε η θέση ότι τα εκπαιδευτικά συστήματα εξακολουθούν να προετοιμάζουν τους νέους για έναν κόσμο που έχει ήδη αλλάξει. Αναφέρθηκε στις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης, της κλιματικής κρίσης, της παραπληροφόρησης και των αυξανόμενων ανισοτήτων, τονίζοντας πως η εκπαίδευση οφείλει πλέον να καλλιεργεί κριτική σκέψη, δημοκρατική συνείδηση, δημιουργικότητα και συνεργασία.

«Δεν έχουμε μόνο κρίση επιδόσεων. Έχουμε κρίση σκοπού», ανέφερε χαρακτηριστικά, υποστηρίζοντας ότι το σχολείο δεν μπορεί να περιορίζεται στην παραγωγή εργαζομένων αλλά πρέπει να διαμορφώνει ενεργούς δημοκρατικούς πολίτες.

Παράλληλα, υποστήριξε πως η δημοκρατία δεν διδάσκεται μόνο θεωρητικά, αλλά βιώνεται καθημερινά μέσα από δημοκρατικά σχολεία, με ενεργό συμμετοχή μαθητών και ουσιαστική αυτονομία των εκπαιδευτικών.

Τα ελληνικά αδιέξοδα της εκπαίδευσης

Ο Γιώργος Παπανδρέου περιέγραψε μια σειρά από «ελληνικά παράδοξα», κάνοντας λόγο για ένα σύστημα που χαρακτηρίζεται ως δωρεάν αλλά επιβαρύνει οικονομικά τις οικογένειες μέσω των φροντιστηρίων, για εξετάσεις που επιβραβεύουν κυρίως την αποστήθιση και όχι την κριτική σκέψη, καθώς και για πανεπιστήμια που παραμένουν εγκλωβισμένα στον συγκεντρωτισμό του υπουργείου Παιδείας.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στο φαινόμενο του brain drain, σημειώνοντας ότι η Ελλάδα επενδύει στην εκπαίδευση επιστημόνων, οι οποίοι στη συνέχεια αναγκάζονται να αναζητήσουν επαγγελματική προοπτική στο εξωτερικό.

Υπενθύμιση της μεταρρύθμισης του 2011

Ο πρώην πρωθυπουργός υπερασπίστηκε τη μεταρρύθμιση του 2011 για τα πανεπιστήμια, υπογραμμίζοντας ότι προηγήθηκε διαβούλευση ενάμιση έτους με την πανεπιστημιακή κοινότητα και την κοινωνία και ότι ο νόμος 4009 εγκρίθηκε από 255 βουλευτές, αποτελώντας μία από τις μεγαλύτερες κοινοβουλευτικές συναινέσεις της Μεταπολίτευσης.

Όπως ανέφερε, η μεταρρύθμιση εισήγαγε μεγαλύτερη αυτονομία στα πανεπιστήμια, αξιολόγηση, διεθνοποίηση των σπουδών, ξενόγλωσσα προγράμματα και σύνδεση της χρηματοδότησης με την ποιότητα των ιδρυμάτων, υποστηρίζοντας ότι μεγάλο μέρος αυτών των αλλαγών ανατράπηκε τα επόμενα χρόνια.

Η πρόταση για το άρθρο 16

Καταλήγοντας, ο Γιώργος Παπανδρέου παρουσίασε την πρόταση που εισηγείται για την αναθεώρηση του άρθρου 16, υποστηρίζοντας ότι πρέπει να τερματιστεί το κρατικό μονοπώλιο στην ανώτατη εκπαίδευση, όχι όμως προς όφελος της αγοράς.

Η πρότασή του προβλέπει τη δυνατότητα ίδρυσης μη κρατικών, μη κερδοσκοπικών πανεπιστημίων από φορείς της κοινωνίας, όπως συνεταιρισμοί, περιφέρειες, επιμελητήρια και κοινωφελή ιδρύματα, με ταυτόχρονη ρητή απόρριψη των κερδοσκοπικών πανεπιστημίων.

Παράλληλα, εισηγήθηκε ουσιαστική αυτονομία για τα δημόσια πανεπιστήμια, ανεξάρτητη αξιολόγηση, ισχυρότερη δημόσια αποστολή και έναν νέο στρατηγικό σχεδιασμό που θα μετατρέψει την Ελλάδα σε διεθνή κόμβο εκπαίδευσης, ικανό να προσελκύει φοιτητές και επιστήμονες από όλο τον κόσμο.

Κλείνοντας την ομιλία του, ο πρώην πρωθυπουργός επανήλθε στον συμβολισμό της πλατωνικής Ακαδημίας, υπογραμμίζοντας ότι «δημόσιο δεν σημαίνει κρατικό, αλλά κοινωνικό». Όπως ανέφερε, η αποστολή της εκπαίδευσης δεν είναι να εκπαιδεύει τους νέους ώστε να αποδέχονται τον κόσμο όπως είναι σήμερα, αλλά να τους δίνει τη γνώση, την αυτοπεποίθηση και τη δημοκρατική εμπειρία για να τον αλλάξουν.